مشکلات و تنگناهای شهرستان ورزقان
احمد حسن نژاد ارزیل/ شهرستان ورزقان با 2368/13 کیلومتر مربع وسعت، هشتمین شهرستان آذربایجان شرقی از این لحاظ می باشد. این شهرستان هم اکنون دو شهر، دو بخش، 7دهستان و 163 روستا و آبادی دارد.
شهرستان ورزقان علیرغم برخورداری از قابلیت های بالقوه در بخش های مختلف همچون ذخایر معدنی فراوان، واقع شدن در مسیر خطوط انتقال انرژي برق و گاز صادراتی و نزدیکی به مررزهاي بین المللی و منطقه آزاد صنعتی-تجاري ارس از مشکلات و تنگناهای زیادی رنج می برد. در ذیل بخشی از این تنگناها به صورت اختصار مورد بررسی قرار گرفته اند.
رشد منفی جمعیت شهرستان
شهرستان ورزقان یکی از معدود شهرستان های استان است که نرخ رشد جمعیت آن منفی است. علیرغم اینکه هم اکنون نرخ رشد جمعیت استان حدود 0/66 درصد است ورزقان با رشد 1/02 – درصد، شاهد تخلیه شدن اغلب روستاها و آبادی هایش از جمعیت می باشد. این امر سبب شده شهرستان ورزقان که 5/21 درصد وسعت استان را به خود اختصاص می دهد تنها 1/23 درصد جمعیت استان را در خود جای دهد.
نرخ پایین باسوادی
هم اکنون نرخ باسوادی در شهرستان ورزقان 63/38 درصد است که در مقایسه با میانگین 82/07 درصدی نرخ باسوادی استان بسیار پایین است. یکی از مهمترین عوامل پایین بودن نرخ باسوادی در شهرستان به مهاجرت بیش از پیش جمعیت فعال جامعه بویژه جوانان تحصیل کرده شهرستان برای یافتن شغل و زندگی بهتر برمی گردد که در صورت تثبیت و افزایش نرخ جمعیت شهرستان به مرور برطرف می شود.
بی شک نرخ پایین باسوادی ارتباط مستقیمی با رشد و توسعه شهرستان دارد. علیرغم وجود چندین واحد آموزش عالی در شهرستان، متاسفانه رشته های مرتبط با معدن، کشاورزی و گردشگری که بیشترین سهم فعالان اقتصادی شهرستان را به خود اختصاص می دهند، چندان مورد توجه قرار نگرفته اند.
وضعیت اشتغال
از جمعیت 45هزار و 708 نفری شهرستان ورزقان در سال 1390 حدود 16352 نفر آن را جمعیت فعال تشکیل می داد که از این تعداد 14987 نفرشان شاغل و 1365 نفر بیکار بودند. از سوی دیگر بخش های کشاورزی، خدمات و صنعت و معدن به ترتیب بیشترین شاغلان را به خود اختصاص داده بودند.
کشاورزی همچنان بر مدار سنت
یکی از مهمترین مشکلات شهرستان ورزقان در بخش کشاورزی، دیم بودن 88 درصد از اراضی قابل کشت شهرستان و سنتی بودن قسمت عمده تولید کشاورزي و دامپروري و غالبیت اقتصاد معیشتی است. مکانیزه نبودن کشاورزی، نبود واحدهای دامپروری مدرن، بی توجهی به کشت گلخانه ای، نبود صنایع تبدیلی و فرآوري محصولات کشاورزي و دامی، عدم گسترش سیستم هاي نوین آبیاري و خرد بودن اراضی کشاورزي را می توان از مهمترین عوامل تاثیرگذار در پایین بودن راندمان تولید در این بخش مهم اقتصادی برشمرد.
براساس آمار، هرچند فعالان بخش کشاورزی شهرستان حدود 3/56 درصد جمعیت فعال بخش کشاورزی استان را به خود اختصاص می دهند اما در میزان تولید محصولات زراعی، باغی و دامی استان سهم ناچیزی دارند. شهرستان ورزقان تنها در دو بخش تولید عسل و گوشت قرمز سهم بالای 3درصدی در استان دارد که این امر نیز به یمن طبیعت بکر شهرستان از یکسو و حضور عشایر از سوی دیگر می باشد.
سهم ناچیز ورزقان در بخش صنعت
اگر مجتمع مس سونگون و معدن طلای اندریان را مستثنی کنیم، هیچ واحد تولیدی و صنعتی دیگری در شهرستان ورزقان وجود ندارد که بیش از 5 نفر در آن فعالیت داشته باشند. وجود یک شهرک صنعتی آن هم تنها با یک واحد تولیدی فعال خود به عینه بیانگر وضعیت بغرنج و نابسامان شهرستان ورزقان ار لحاظ صنعتی است. در یک کلام در این شهرستان نه از واحدهای صنعتی کوچک خبری هست و نه از واحدهای تولیدی فعال در دیگر حوزه ها.
معدن، تنها بخش فعال شهرستان
بخش معدن تنها بخش اقتصادی فعال و پویا در شهرستان ورزقان است. این شهرستان با داشتن 12 معدن شناسایی شده یکی از مناطق معدنی مهم کشور است. شهرستان ورزقان در حال حاضر 7 معدن فعال دارد که معادن مس سونگون و طلای اندریان مهمترین آنهاست. این شهرستان با اختصاص 25/49 درصد از مواد معدنی استخراج شده در استان به خود، در رتبه اول استانی قرار دارد.
یکی از مهمترین مشکلات بخش معدن شهرستان، کافی نبودن سرمایه گذاري در بخش صنایع معدنی بویژه صنایع بالا دستی و پایین دستی معادن مس و طلاست که در صورت جذب سرمایه گذاران داخلی و خارجی برای سرمایه گذاری در معادن، می توان بخشی از خلاهای اقتصادی شهرستان را پر کرده و رشد اقتصادی شهرستان را افزایش داد.
راه هایی که بوی مرگ می دهند
راه های ارتباطی مناسب یکی از مهمترین شاخص های توسعه یافتگی به شمار می آیند. شهرستان ورزقان در این شاخص، بدترین وضعیت را دارد. طول کل راه های شهرستان ورزقان 876کیلومتر است که 154/3 کیلومتر آن را راه های فرعی و 721/7 کیلومتر دیگر آن را راه های روستایی تشکیل می دهند. جالب اینکه شهرستان ورزقان حتی یک متر هم راه اصلی ندارد و از این لحاظ آخرین رتبه استان را به خود اختصاص داده است.
در کل می توان گفت عدم برخورداري از امکانات مناسب زیربنایی و جاده هاي ارتباطی و نیز نبود خطوط ریلی یکی از مهمترین عوامل عقب ماندگی شهرستان ورزقان است.
بهداشت و درمان با شاخص های لرزان
شاخص های بهداشتی در شهرستان ورزقان بسیار پایین تر از میانگین استانی است. بر اساس آمارهای سال 1392، این شهرستان 8مرکز بهداشتی و درمانی، 48 خانه بهداشت و 21 پزشک و دندانپزشک دارد. تنها بیمارستان شهرستان نیز که در ورزقان واقع شده، هیچ تخت فعالی ندارد.
موضوع مهم دیگر در حوزه بهداشت شهرستان، به فعالیت های غیرمجاز معدنی و دفع نامناسب پسماندهای ناشی از بهره برداري از معادن برمی گردد. دفع نامناسب این پسماندها نه تنها جنگل ها و مراتع شهرستان را تهدید می کند بلکه سبب آلودگی منابع آب موجود و آلودگی محیط زیست نیز می شود.
گردشگری، حلقه مفقوده توسعه
یکی از مهمترین مشکلات و تنگناهای شهرستان ورزقان کمبود امکانات رفاهی و تفریحی و زیرساخت هاي گردشگري است. این شهرستان با دارا بودن بیش از 200 محوطه و آثار تاریخی ثبت شده، می تواند به یکی از قطب های گردشگری استان تبدیل شود.
شهرستان ورزقان با وجود قلعه ها و بناهای تاریخی مهمی چون آغجاقلعه و جوشون، کتیبه اورارتویی سغندل، خانه امیر ارشد، مسجد خاروانا، امامزاده الله الله کبودگنبد و کاروانسرای عباسی ایری علیا، تکلم زبان تاتی در روستاي تاریخی کرینگان، وجود مناطق حفاظت شده ارسباران، دیزمار و پارك ملی کامتال به عنوان منطقه باارزش طبیعی با شهرت جهانی و مناطق نمونه گردشگري حماملو، چیچکلو و گل آخور پتانسیل بسیار بالقوه ای در بخش گردشگری دارد. در صورت آموزش مردم منطقه و ایجاد زیرساخت های لازم می توان سرمایه گذاران را برای سرمایه گذاری در این بخش ترغیب نمود و برای بخش اعظم نیروی فعال و جویای کار اشتغالزایی نمود.
