مازار

نقش زبان در سرنوشت تاریخی ما

آیا زبان‌های قومی و محلی قادرند بار علم جدید را به دوش بکشند؟

دکتر فتح‌الله مجتبایی/ موضوع «زبان‌های بومی و محلی» در کشورهای آسیایی امروز یکی از مهم ترین مسائل روز شده و با تقسیم جهان به دو قطب «تولید‌کننده» و «مصرف‌کننده»، با سرنوشت تاریخی و شرایط زندگی اجتماعی کنونی و آینده مردم این سرزمین‌ها رابطه مستقیم پیدا کرده است. زبان می‌تواند وسیله رشد و ترقی ملتی باشد و می‌تواند موجب رکود و واپس ماندگی و انحطاط شود. ظاهر موضوع چیزی است و عواقب و نتایج آن چیز دیگر. موضوع زبان کلاً و طبعاً به آموزش‌های دانشگاهی و تعلیم و تعلم علوم جدید بستگی دارد و به آسانی نمی‌توان از کنار آن گذشت.

یونسکو روز 21 فوریه ( دوم اسفند) هرسال را «روز جهانی زبان مادری» اعلام کرده است و این اقدام مبارک و فرخنده است. اما گویی مسائل مهم تر و حیاتی‌تری همچون فقر و گرسنگی و ظلم و واپس‌ماندگی و جنگ‌ها و کشتارها و حملات انتحاری و بسیاری دیگر از این‌گونه مسائل و موضوعات در جهان باقی نمانده است، تا روز جهانی دیگری برای آنها هم اعلام شود. جهان ما بیمار است و طبیبی از لون دیگر می‌طلبد.

اما «زبان مادری» و «زبان محلی» بی‌شک از جهات مختلف دارای ارزش تاریخی و عملی و فرهنگی خاص است و باید دور از هرگونه تعصب و بیماری سیاست‌زدگی، عاقلانه به «حفظ» و «تکامل» و «اعتلای» آن پرداخت. ولی از سوی دیگر، در این راه از حد «اعتدال» و «خردمداری» نباید تجاوز کرد.

باید توجه داشت که اولاً زبان‌های بومی و محلی در کشورهای آسیایی هنوز زبان‌هایی نشده‌اند که بتوانند بار بسیار سنگین علوم جدید و پیشرفت‌های برق‌آسای علمی و فنی در زمینه‌های حیاتی و اجتماعی و فرهنگی امروز را بکشند و ثانیاً باید هشیار بود که تعصبات نابخردانه و غالباً غرض‌آمیز در این راستا به پاره پاره شدن جوامع و کشورهایی که روزگاری دارای هویت تاریخی و فرهنگی مهم و معتبر بوده‌اند منجر نشود و این پاره‌ها به لقمه‌های سهل‌الهضمی برای قدرت‌های سلطه‌گر و استعمارطلب تبدیل نشوند.

شایسته است که ما از تجربه‌هایی که کشورهای دیگر در مواجهه با مسأله زبان‌های بومی داشته‌اند با خبر باشیم و از آنها استفاده کنیم. کشور هند شرایطی شبیه به شرایط ما دارد. هندوستان و پاکستان از چندین ایالت مختلف تشکیل یافته‌اند که هر یک زبان محلی خاص خود را دارند؛ در پنجاب پنجابی، در سند سندی، در بنگال بنگالی، در گجرات گجراتی و ایالت‌های دیگر با زبان‌های محلی دیگر.

در آغاز استقلال هند، مسأله زبان‌های محلی و مادری با شدت تمام مطرح شد و کسانی هم بودند که می‌خواستند از وضعی که پیش آمده بود برای جدا کردن بعضی از ایالت‌ها به سود خود اقدام کنند. ولی تجربه‌های دوران استعمار و وجود کسانی چون جواهر لعل نهرو، ابوالکلام آزاد، ذاکر حسین و چندین شخصیت دیگر باعث شد خطر را دریابند و با سخنرانی‌ها و نوشته‌ها و اقدامات دیگر از بروز فاجعه پیش‌گیری کنند.

اکنون در ایالت‌های هند، هنوز زبان‌های بومی و مادری جایگاه والای خود را دارند، به این زبان‌ها رمان و شعر و تاریخ نوشته می‌شود و جراید مختلف در موضوع‌های علمی و هنری و ادبی و اشعار مهم اجتماعی برای عموم منتشر می‌شود. ولی «زبان هندی» در هند و «زبان اردو» در پاکستان به عنوان «زبان دیوانی و دولتی» و وسیله ارتباط میان مردم ایالت‌های مختلف پذیرفته شده است و وسیله ارتباط فرهنگی و میهنی مشترک همگانی است.

اما هنوز در هند زبان دانشگاهی در سطوح بالای علمی و تخصصی، زبان انگلیسی است و تا زمانی که زبان‌های دیگر توانایی تعلیم و تعلم علمی و دانشگاهی را نیافته‌اند، این زبان در دانشگاه‌ها و مراکز علمی تخصصی جایگاه خود را خواهد داشت و با شدت و سرعت پیشرفت‌های علمی و فنی جهانی، گویا این زبان برای سالیان دراز آینده، همین مقام و موقعیت را در فرهنگ شبه قاره خواهد داشت. و امروز بواسطه همین عامل به ظاهر «اجنبی»، دانشگاه‌ها و مراکز علمی هند با مراکز علمی جهان ارتباط بسیار نزدیک روز به روز دارند. صاحب نظران هند نخواستند که با نقل یا ترجمه الفاظ و اصطلاحات علمی و تجاری جدید به زبان هندی، این زبان را به زبان یأجوج و مأجوج بدل کنند.

باز گردیم بر سر مطلب، روشن است که گویش‌های محلی ما از سرمایه‌های بسیار پر ارزش تاریخی و فرهنگی و ملی ما هستند. یکی از ویژگی‌های برجسته تاریخ و فرهنگ ما، همین تنوع و چندگانگی زبان‌ها و آداب و رسوم و آرا بوده است. مانند باغی که به انواع گل‌ها با رنگ‌ها و بوهای مختلف آراسته باشد و انواع میوه‌ها با طعم‌های گوناگون در هر گوشه آن پرورش یافته باشد. باغی که همه گل‌های آن یک رنگ و یک بو باشد یا تنها یک درخت در همه جای آن روییده باشد، باغ نیست.

تاریخ فرهنگی و زبانی از مواریث زنده تاریخی ما است و باید در حفظ آن بکوشیم. باید در دانشگاه‌های کشور به ابعاد مختلف این تنوع از لحاظ تاریخی و جامعه‌شناسی و ادبی و هنری پرداخته شود، و زبان‌های بومی از لحاظ مختلف مورد تحقیق و مطالعه و تدریس و تعلیم قرار گیرد. در دبستان‌ها و دبیرستان‌های هر ناحیه این زبان‌ها تدریس شوند و ادبیات منظوم و منثور آنها در نشریات محلی و کشوری انتشار یابد. توجه به این نکات تا این حد و «فقط تا این حد» شایسته و بایسته است و می‌تواند پیوندهای تاریخی و جغرافیایی و فرهنگی و اجتماعی گوناگون این مردم را استوارتر و حس همبستگی و اشتراک در مزایای شهروندی را روشن‌تر و مطمئن‌تر کند. اما باید هشیار بود که تجاوز از این حد و فراتر رفتن از آنچه گفته شد، می‌تواند به زیان‌ها و خسارت‌های جبران‌ناپذیر و خدشه به وحدت و یکپارچگی ملی منجر شود.

منبع: روزنامه ایران، شماره 6138، صفحه17

بو کوچه نین یاز چاغینا قار یاغیب!

«بو آت دؤیوشدن گلیر» کتابینین اؤن سؤزو

آشاغیدا گلن یازی، «بو آت دؤیوشدن گلیر» عونوانلی شعر توپلوسونا، اؤن سؤز یئرینه یازدیغیم یازی دی. بو کیچیک حجیم لی شعر توپلوسون، 1389-جی ایلده عرب الفباسینا کؤچوروب و بیر ایل سونرا «ندای شمس» انتشاراتی امکداشلیغی ایله چاپا وئردیم. کیتاب پالتویی قطع ده و 1000 نسخه ده چاپ اولوب 2000 تومن دیری ایله عرضه اولوندو.

شعر نه دیر؟

بو سورغویا جاواب وئرمک او قدرده آسان دئییل. رضا براهنی دئمیشکن؛ «شعر، بلکه ده تعریفه لاپ سیغمایان شئی دیر.» ائله بونا گؤره شاعیریده تانیماق بیر آز چتیندیر. منجه شاعیری اؤز دوشونجه لریندن آرتیق هئچ نه تانیتدیرا بیلمز. موسی اورودون یازدیغی کیمی «ان گؤزه ل شعر آللاهین سؤیله دییی سؤزلردیر. بو معنادا شاعیر هم آللاه، هم ده بنده یه خدمت ائدندیر. هم آللاه هم ده اونون نده لرینه خدمت ائتمک شرفدیر. شرفدیر، آنجاق خوشبختلیک دئییل دیر. آللاه شاعیرلری خوشبخت یاشاماق اوچون یاراتمیر. دونیانین دردلرینی سو چکن کیمی اوره یینه چکن کس خوشبخت یاشایا بیلمز. اؤزوندن سونرا دا سؤزو یاشایان شاعیرلر اینساتلارین ان خوشبختی دیرلر. دونیانین اوولی ده سونودا سؤزدور. سؤزو دونیادا قالان، گؤزو دونیادا قالاندان قات – قات خوشبختدیر.»

بو دونیادا قالان دویغولو سؤزلر یا هامان شعرلردیرلر کی اینسانلاری بیر بیرلرینه یاخینلادیر، اولوسلار آراسیندا اولان ایلگی نی داها گوجلندیریر. آمما تاسوفلر کی چاغداش زاماندا یاشاماغیمیزا باخمایاراق، آدلیم شاعیرلریمیز طرفیندن موعاصیر یاشاما اویغون شعرلرین یارانماسینا ایمکان اولمامیش دیر. آیدین دیر کی بئلنچی بیر دورومدا دونموش کلاسیک روحلا آرایا گلن هر کس، قلم گؤتوررک یالنیز اؤزوندن قاباقکی یازیلاری هئچ بیر ده ییشیک لیک اولمادان یامسیلایاجاق دیر. نییه کی یئنی دوشونجه یه مالیک اولمادان یئنی باخیشلا ادبیاتا یاناشماق مومکون دئییل.

بو آرادا آتا - بابالاریمیزین دئدییی کیمی بیزیم ادبیاتیمیز «یاغیشدان چیخیب دولویا دوشمک» حالیندادیر. آذربایجانیمیزدا گنج شاعیر و یازارلاریمیز اون ایللیک دن اؤنجه فرقلی و قاباریق ادبیات یاراتماق اوچون قارشییا دوغرو بؤیوک آددیملار گؤتورموشلر کی بو اؤزو، اؤز یئرینده چوخ اؤنملی و اومود وئریجی بیر اولای ساییلا بیلر. اما چاغداش یاشاما اویغون شعر یاراتماق اوچون، کلاسیک ادبیاتیمیزی اؤیره نیب، منیمسه مک شاعیرلریمیزه گره کلی دیر. نییه کی قوشما، غزل، گرایلی، چارپارا، بایاتی، باشقا ردیف – قافیه لی شعرلر و کلاسیک نثرلر، مدرن و پست مدرن ادبیاتیمیزین تملی اولاجاقدیر و هامیمیز یاخشی بیلیریک؛ بینؤوره سیز بیر زاد قالارقی اولا بیلمز.

بو آت دویوشدن گلیر نئجه یاراندیر؟

ایللر بوندان اؤنجه، دوکتور علی داشقین ین تورک دیل و ادبیات کیلاسلاریندا ایشتراک ائدن زامان بیر بالاجا شعر توپلوسو الیمه چاتدی. توپلودا یئرلشن شعرلر ائله هامان ایلک باخیشدا نظریمه فرقلی گلدی. شاعیر کند محیطینده بؤیودویو اوچون طبیعت گؤزه للیک لریندن یارارلانیب، یوردونون، ائل – اوباسینین درد و کدرلرین نظمه چکمیشدیر. شوبهه سیز بو توپلو شعرلرینی دؤیوش مئیدانلاریندان آد، سؤز آچمادان «مقاومت» شعری آدلاندیرماق اولار.

آذربایجان تورک ادبیاتیندا «مقاومت» شعرینین آز اولدوغونا گؤره هر زامان اونو عرب الفباسینا کؤچورمه یی دوشونوردوم. بلکه هم بیر دیرلی کلاسیک شعر توپلوسون تانیتدیرام، هم ده آذربایجان جمهوریتینده مقاومت و دایانیش ادبیاتی ساحه سینده قوشولان شعرلردن بیر اؤرنک الده اولسون. «بو آت دویوشدن گلیر» شعر توپلوسو بو هدفله کؤچورولوب، چاپا حاضیرلانیبدیر. البته بورادا بون دئملی یم؛ بو توپلونون آدی اصلینده «نوح گمینه گؤتور بیزی» ایدی. آمما بو عونوان توپلونون مضمونوندا دؤیوش، آیریلیق، دیدرگین لیک و اؤلوم کاراکتئرلری هر زاددان آرتیق گؤزه چارپدیغی اوچون سئچیلدی.

موسی اورود کیمدیر؟

موسی اورود «آزادلیق» رادیوسو ایله آپاردیغی بیر دانیشیقدا اؤز دوغومو حاقدا بئله دئییر: «اصلینده 1961-جی ایل اکتبرون 14- ده آذربایجان جمهوریسی نین «زنگه زور» رایونونون اورود کندینده آنادان اولموشام. آمما ایش – گوج ایمکان وئرمه دییی اوچون، آتام سندیمی نوامبرین 25– ده آلیب. اونا گؤره ده ایندی ایکی آد گونوم وار. بیری حقیقی آد گونومدور، بیری سندده قئید اولونان تاریخ. رسمی تانیشلار و ایش یولداشلاریم نوامبردا تبریک ائدیر، آمما اؤزوم، عائیله ده اوکتبرون 14- ده قئید ائدیرم.»

اورودون آتاسی تصروفات رهبری، آناسی ایسه اؤیره تمن ایدی. باباسی دا اؤزو دئدییی کیمی چوخ قوچاق، امکچی بیر کیشی ایدی. یاخشی میوه باغلاری، اکین یئرلری واریدی، مال – قارا، قویون – قوزو ساخلاییب، بو یولدان دولانیشیق ائدردی.

ایلک شعرینی اوچونجو صینیف ده یازیر. اوندان سونرا شاعیر اولماغی دوشونور. آشاغا صینیف لرده بئله دوشونور؛ گؤره سن شاعیرلییین فاکولته سی وار می؟ سونرالار ژورنالیست لیک فاکولته سینه داخیل اولماق ایسته ییر. آمما آتاسی حکیم اولدوغونا تاکید ائدیر. ائله بو گونلرین بیرینده باکی دان گلن عمیسی دئییر: «حکیم اولسان شاعیرلیک ده ائده بیله جکسن، آنجاق شاعیر اولسان حکیم لیک ائده بیلمه یه جکسن.» بئله لیکله 1978- جی ایل اورتا مکتبی بیتیریب، آذربایجان دؤولت طب فاکولته سینه داخیل اولور.

ایلک چاپ اولونموش شعرلری 1984- جو ایلده خالق شاعیری ممد آرازین «اوغورلو یول» باشلیغی ایله «آذربایجان گنجلری» درگی سینده چیخمیشدیر. 1988- جی ایلده ائرمنیلر طرفیندن دوغما یوردوندان ائللیک جه قاچقین سالینمیشدیر. دئمک اولار «بو آت دؤیوشدن گلیر» عونوانلی شعر توپلوسو، شاعیرین بو ایللره عایید اولان شعرلریدیر.

«نوح گمینی گؤتور بیزی» کیتابی شاعیرین بیرینجی و سونونجو اثری اولماییب، اولمایاجاق. اورود بو کیتابدان علاوه دوققوز کیتابدا چاپا وئریب. اونلاردان بئشی شعر و دؤردو ادبی و علمی ساحه لرده اولموشدور.

موسی اورود ایندی آذربایجان یازیچیلار اداره بیرلی یینین اویه سی، میللی مجلیسین سیاسی – اجتماعی کومیته سینین معاونی و یئنی آذربایجان حزبی نین سیاسی شوراسی نین عضوودور.

«بو آت دؤیوشدن گلیر» توپلوسونون شعرلرینه قیسا بیر باخیش

بو توپلودا، شاعیر دوغما یورد حسرتی دیدرگین لیک طالعی، ائل دردی، موحاریبه آغری – آجیلارینی چوخ گؤزه ل و اوره یه یاتیم شکیلده شعره چکمیشدیر. وطن سئورلیک شاعیرین بو شعر توپلوسوندا داها اوزه ل یئر توتوبدور. شاعیر آنا یوردونا اولان علاقه و سئوگی سین بئله توصیف ائدیر:

بو گؤرونن داغین دالی

من دوغولان کنددی ائله

بو گؤرونن داغین دالی

اؤلوب، اؤلدورمک دی له له

بو گؤرونن داغا قالخماق

تانرینی گؤرمک دی له له.

شاعیر، یوردونون باسیلماسیندا اؤزونو سوچلو تانیییب، باغیشلانیلمایان کیمی بیلیر:

تکلندیم، یال – قوزئی منزیلیم اولدو

آرخالی بیر ایتدن باسیلی اولدو.

منی باغیشلاماز او خارابا یورد

شاعیری اولمادیم، اسیری اولدوم.

ائرمنی لر طرفیندن آنا یوردونا یوروش اولان یازدان چوخ نیسگیللی یاد ائدیر:

بیر بایرام شیرنیسی بیشمه دی او یاز،

بیر ائوده چرشنبه اودو یانمادی.

قوربانلیق قانینا بویانان اولدو،

او یاز یورغان – دؤشک گؤرمدی هئچ کس

آداملار داغ – داشدا دالدالاندیلار.

او یاز آداملار دا آغاجلار کیمی

مین ایللیک کؤکوندن بالتالاندیلار.

بوندان بئله، شاعیر یوردونون یارالارینین کؤکون او یازدا یوخ بلکه چوخ کئچمیشلرده آختاریر:

بو یوردون یاراسی او یازدان دئییل

اون سککیزدن بری قوردالانیردی

یئتمیش ایلدی بو یورد چارخ اوزرینده

فیرلانا – فیرلانا خیردالانیردی.

آتا بابالاریمیز دئمیشکن؛ «گزمه یه غربت ائللر، اؤلمه یه وطن یاخشی دیر». آمما شاعیر بورادا بیر بؤیوک نیسگیلدن سؤز آچیر. کندین ایلک شهیدی تورپاقدا یوخ بلکه ایکی داش آراسیندا باسدیریلیر. بیر حالدا کی اوستونه تؤکمک اوچون بیر اوووج تورپاق تاپیلمیر:

او، کندین ایلک اؤلوسویدو

تورپاق تاپمیردیلار اوستونه تؤکمه یه.

تورپاق تاپمیردیلار گؤزونه تؤکمه یه.

موسی اورود، کند اهالی سینی دیدرگین سالان، کندلرینی بوشالتدیران یوروشلری، بیر قارغیش کیمی قئیده آلیر:

قضا گلدی قارغیش کیمی

وعده سیز گلن قیش کیمی

سودو چکیلن دؤش کیمی

گؤر نئجه بوشالدی بو کند؟!

شاعیر «بنؤوشه لی کوچه» شعرینده اوره ک شهریندن سؤز آچیب، بو شهرین قاباقکی دورومونا قاییتماسین داها چتین بیلیر:

بو کوچه نین یاز چاغینا قار یاغیب

یوز گون اولا، بنؤوشه سی آچیلماز

بو کوچه نین دوداغینا نار سیخیب

ها اوووتسان، ها ترله تسن، آچیلماز.

یا  باشقا بیر یئرده تانریدان عؤمرونون سونا چاتماسین ایسته ییر. نییه کی بو سارسیدیجی دورومون سونا چاتماسی اوچون هئچ بیر یول تاپماییر:

یوللارا باخماقدان گؤزوم یورولدو

نه کولک سنگیدی، نه توز دورولدو

کؤمکسیز هارایدان دویدوم، یورولدوم

ایلاهی، بو عؤمور هاچان قورتارار؟

شاعیر آنا یوردوندان اوزاق دوشوب، چوخلو آرزیلارینا چاتمادیغی اوچون ناراحات دیر. اونا گؤره ده بورولوب، ائشیلن یوللاردان ویداع لاشاندا، توت آغاجلاریندان سوروشور:

تویومدا اوینامایان توت آغاجلاری!

واخت گلنده، منیم اؤلموش اوره ییمی

قویارسینیزمی، تابوتوما؟!

آمما باشقا بیر یئرده «نوح»دان ایسته ییر اونلاریدا اؤز گمی سینه گؤتورسون، بلکه ده بیر داها یئنی دن، قورویوب دیریلمیش اولالار:

بو سئلین – سویون ایچینده

سیلکینیب دورولدوق لکه

نوح گمینه گؤتور بیزی

قورونوب دیریلدیک بلکه

شاعیر قوجا واختیندا دیدرگین دوشموش دایی سینا اوره ک توختاقلیغی وئریب دئییر:

بو دونیا دییرمان، بو دونیا بوغدا

بیر الی قاندادی، بیر الی سو دا

بو دا بیر سیناقدی، بیر باخت دی بو دا

داریخما آی دایی، بئله ده قالماز.

و داها دا بو کی، سون سؤز یئرینه گتیردییی شعرده، اوخوجولاردان ایسته ییر اوشاقلاری یاخشی جاسینا قوروسونلار، نییه کی اونلار اؤز بابالارینین گوناهلارین یویاجاقلار:

گور سولارین آخارینی قورویون

تومورجوق کن، باغ بارینی قورویون

بو اوشاغین اووخارینی قورویون

باباسینین گوناهینی یویاجاق.

واصیف سلیمان، موسی اورودون «هر نه وار» شعر توپلوسونا یازیلان یازی سیندا بئله دئییر: «... گؤی اوزونده آغری چکیر بولودلار... بو، شاعیر یاشایانتیسی، شاعیر حؤکمودور. بو حؤکمه تابع اولانلار ایسه موسی اورودو ایللر اؤنجه دن سئومیش و ایمضاسینی حسرتله گؤزله ین اوخوجولاردیر.»

اورود، 2006- جی ایلده اوزون آیریلیقدان سونرا دوغما کندینه قاییتمیشدیر، آمما بو دفعه گؤرمک ایسته ییب، آرزیلادیغینین هئچ بیرینی گؤرمه ییر. اؤز دئدییی کیمی ائله بیر بوشلوق، بیر اوگئی لیک واریدی سانکی، کندلرینی موزه ده و یا شوشه دالیسیندان گؤرور.

نیسگیللی بو کی اورود، کتابینین اؤن سؤزونده اوندان بیر قیبله گاه کیمی آد آپاردیغی قبریستان، داها بو قاییدیشدا یوخدو. نییه کی یوخاریدا کی یاماجدان تورپاغی کورویوب قدیم اورود قبریستانلیغی نی اونون آلتیندا دفن ائتمیشدیلر.

تبریز- 1390

طهراندا یاشایان اوچ دلقک اوچون!!

ماراغالی میرزه حسین كريمی  

اوردا دئییرسن ادب ارکانی سان

معرفتین جوهری سن، کانی سان

مملکتین دلقکی، دوزدانی سان

سن ادبی، معرفتی قانمی سان

اوچ دنه دلقک آتیسان مئیدانا

اوینویا تهراندا، بیزه قیرجانا

عقلینی وئرمیش اوچوده شئیطانا

یولدان آزیب شئیطانا آللانمیسان

تورک لری کیملر یئرینه قویموسان؟

موفته یئره سن اؤزونو یورموسان

هئچ بیلیسن کیملن اویون اوینوسان؟

سن هله تورک کیمدی اونو قانمیسان

تورک ایگیدی، مین جان آلار بیر جانا

تورک دی کی جان یاندیريردی ایرانا

اولماسا تورک، ایران اولار ویرانا

سن نئجه خامسان بو سؤزو قانمیسان؟

تقدیمیه ای از دکتر محمد مجتهد شبستری برای استادش؛

سلام بر آن روح زیبا

از او آموختم «ایمان» را باید با «تفکر و تعقل» سیراب کرد وگرنه سر از خشونت در می‌آورد

من چشم از او چگونه توانم نگاهداشت

کاوَل نظر به دیدن او دیده‌ور شدم

                                                سعدی

«وقتی از من می‌خواهید درباره آن روح زیبا، عارف فیلسوف و معلم کل، علامه طباطبایی سخنی بنویسم، چگونه می‌تـوانم این خواسته را نپذیرم و درباره او ننویسم و لذت یاد او را نچشم! من هنوز هم سخت تحت تأثیر شخصیت و رفتار و افاضات او هستم.»

محمدحسین طباطبایی که سالیان دراز استاد بلامنازع فلسفه و تفسیر در حوزه علمیه قم بود، وجودی پربرکت داشت. او با تدریس فلسفه در آن حوزه فضای مسلط فقهی را به صورت قابل توجه به نفع خردورزی‌ فلسفی تغییر داد. او با تدریس تحلیلی و روشمند تفسیر قرآن به حوزویان فهماند که اساس معارف اسلامی، «قرآن» است. او با ایراد درس‌های اصول فلسفه (در شب‌های پنجشنبه) به مصاف ماتریالیسم دکتر تقی ارانی و یاران او رفت و مقدمات کلام جدید را در آن حوزه فراهم ساخت (که متأسفانه تعقیب نشد).

او به عنوان یک فیلسوف مسلمان، راه «گفت‌وگو» با فلسفه‌های غربی را در ایران باز کرد. بدون مبالغه می‌گویم آن کس که تفکر دینی را در حوزه‌های شیعه در قرن اخیر تکان داد و آنها را تا حدودی وارد عصر جدید کرد شخص طباطبایی بود. بذرهای فراوان فکری جدید که امروز در این حوزه‌ها در حال رشد و شکفتن است گرچه علل و عوامل گوناگون داشته اما بدون تردید نخستین باغبان آنها طباطبایی بوده است. اما علاوه بر همه آن افاضات عقلانی که گفتم طباطبایی یک «نمای درخشان» از عرفان مثبت اسلامی بود. بودن در حضور او، روح انسان را ارتقا می‌‌بخشید. وقتی سخنان عرفانی او را گوش می‌کردی درمی‌یافتی که تو را از فضا و زمان کمیتی بیرون برده است. شخصیت او کاملاً ویژه بود هم بسیار تأثیرگذار بود و هم الگوصفت. زندگی او نشان می‌‌داد، عرفان او کتابی نیست. حسرت می‌بردی که ای‌کاش می‌توانستی مثل او زندگی کنی.

طباطبایی همه کارهای بزرگ خود را در کمال فروتنی و بدون چشمداشت‌های مادی و حیثیتی انجام می‌داد. شاگردان او می‌دانند که او سال‌های متمادی معاش خود را از حق‌التألیف مختصری تأمین می‌کرد که از چاپ «تفسیر المیزان» عاید او می‌شد.  او با زندگی خود نشان می‌داد که سخن گفتن از ایمان نباید یک شغل شود و اگر چنین شود ایمان تباه می‌گردد. او نشان می‌داد ایمان را باید با «تفکر» و «تعقل» سیراب کرد وگرنه سر از خشونت درمی‌آورد. او نشان می‌داد که زبان مبتذل و بدون انضباط و بدون تأمل و تعمق را در آموختن یا تعلیم معارف دینی باید کنار گذاشت وگرنه دین عوام‌زده می‌شود.

نگارنده این سطور که مدتی در جلسات تفسیر قرآن او با شوق فراوان حضور داشت و از آن بهره فراوان می‌برد و گاهی نیز از لذت مصاحبت شخصی با او جرعه‌ای می‌چشید وقتی در گذشته خودم تأمل می‌کنم می‌بینم طباطبایی بیش از هر شخص دیگری در مسیر زندگی فکری من اثر گذاشته است. در مدت 18 سال که در حوزه علمیه قم تحصیل می‌کردم در میان آن همه لقب‌داران گوناگون، تنها طباطبایی بود که با تدریس‌ها و منش و رفتار خود، جوانان در سن و سال مرا به اندیشیدن دعوت می‌کرد و از جمود در ظواهر و افتادن در خط کسب القاب، بازمی‌داشت.

در اینجا حیفم می‌آید که یک خاطره شیرین از او را نقل نکنم. هنوز به 20 سالگی نرسیده بودم که یک دغدغه فکری دست از من برنمی‌داشت و ذهنم را می‌آزرد. یک روز برای حل آن مشکل دست به عمل ناشیانه و نسنجیده‌ای زدم. بدون هیچ مقدمه‌ای در یکی از ساعات عصر به در خانه طباطبایی رفتم. در را زدم و خود او آمد و در را باز کرد و پس از سلام و علیک به من گفت بفرمایید چه‌کار دارید. گفتم آقا مدتی است این سؤال برای من پیش آمده که چگونه می‌توان به خدایی که غیر از جهان و جدا از جهان است ایمان داشت. من نمی‌توانم چنین خدایی را بپذیرم و این مسأله آزارم می‌دهد. طباطبایی نیم تبسمی کرد و به من جوان ناپخته ولی جویای حقیقت گفت: بلی همین‌طور است، خدای جدا از جهان معنا ندارد و خدا از جهان جدا نیست و توضیحاتی داد. این پاسخ ایشان مرا راحت کرد و خداحافظی کردیم و من رفتم. اما بعداً پیش خود شرمنده شدم که این چه کار ناشیانه و نسنجیده‌ای بود که من بدون مقدمه در خانه ایشان رفتم و مزاحم ایشان شدم. در سال‌های بعد وقتی فلسفه اسلامی خواندم و با مطالعات شخصی خودم آنچه را خوانده بودم کامل‌تر کردم، توضیحات مختصر ایشان را که دم در به من گفته بود بهتر فهمیدم.

منبع: شماره 6077 روزنامه ایران، صفحه17

اردبیل - عمارت عالی قاپو ؛ مرکز اصلی تجمع عزاداران حسینی

جلوه‌های کلاسیک و مدرن شعر آیینی در استان اردبیل در گفت‌و‌گو با دکتر وحید ضیایی

شکوه شعر آیینی ایران‌ در دامنه‌های سبلان

یزدان سلحشور/ «شعر آیینی» گرچه نامی تازه است اما سابقه‌ای کهن دارد؛ به اندازه شعر هزار ساله ایران و هر آنچه از بزرگی این شعر، روایت شده در تذکره‌ها یا حافظه تاریخی مردم ما، از این گونه شعری جدا نیست و استان اردبیل هم قرن‌هاست که مرکز خلاقه تولید و انتشار و ارائه شعر آیینی در این مرز و بوم است. این شعر، اکنون نه تنها با وجهه سنتی خود، حضور و دوام و قوام دارد که در چارچوب شعر مدرن هم توانایی حضور در شعر امروز کشور را یافته و اتفاقاً به شعری پیشنهاد‌دهنده‌ هم بدل شده‌است. دکتر وحید ضیایی از همین نسل  مدرن شعر آیینی‌است که هم محقق است، هم منتقد، هم مدرس، هم شاعر ؛ او در این گفت‌و‌گو با جزئیات، به سراغ تحولات در این نوع ادبی رفته و رویکردهای آن را در شعر استان اردبیل تشریح کرده است.

چطور است اول درباره پس‌زمینه «شعر آیینی»، به عنوان یک ژانر ادبی، در اردبیل صحبت کنیم. سابقه این نوع شعر در اردبیل به چه زمانی برمی‌گردد؟

اگر از تک‌شعرهایی که در دواوین شاعران پیش از صفویه در مدح و گاه ذکر مرثیه ائمه شیعه(ع) به علت محدود بودن دسترسی به منابع آنها بگذریم و به آغاز سلسله صفویه و دیوان بنیانگذار آن، «شاه اسماعیل» نظری بیفکنیم اشعاری که او در مدح ائمه(ع) دارد[غزل یا تک ابیات مرثیه وار] شاید آغازی برای شعر آیینی اردبیل محسوب شود البته کسی چون «نشاطی اردبیلی» را هم در دوران «شاه طهماسب» داریم که با کتاب «شهدانامه» از آغازگران  این ژانر می‌تواند محسوب شود اما بواقع از 150 تا 200 سال قبل است که شعر آیینی و بخصوص شعر مرثیه در اردبیل شکل می‌گیرد و با رشد مجالس شبیه‌خوانی و عزاداری محرم در اردبیل، شعر و شبیه‌خوانی و تعزیه‌گردانی ارتباطی عمیق با هم پیدا می‌کنند؛ شاعرانی چون «شمس عطار اردبیلی» یا «صدر الممالک اردبیلی» که جزو پیران طریقت و بزرگان عرفان اردبیل در دوره قاجاریه بودند، آغازگر این سبک فاخر می‌شوند و به نوعی احیاگر زبان و شعر ترکی هم؛ البته ناگفته نماند اشعار و اسامی بسیاری هست که به دلیل کمبود حافظه مکتوب، عموماً از دسترس خارج شده‌اند. به هر حال نقطه آغاز قوتمند شعر آیینی با سه چهره بزرگ این شعر معنی می‌یابد: «بیضای اردبیلی» با تلفیق عرفان و مراثی، «یحیوی تاج الشعرا» با حماسه‌های جاودانه‌اش و اگر مخاطب عام و سلیقه آن را در نظر بگیریم «انور اردبیلی»، «مضطر» و «کاتب اردبیلی» نیز از این دسته‌اند. دوره پهلوی، به دلیل فضای خاص حاکم، چه سیاسی و استبدادی و چه اقتصادی، دوران اوج این هنر است. توجه به روایت شاعرانه و استعاری از خبر مقتل، روایت دراماتیزه و نمایشی اشعار، حضور پر رنگ عرفان و حماسه در اشعار، اوج شعرهای آیینی عاشورایی در این زمان است. همین امر در نسل بعد نیز ادامه می‌یابد و با حضور مرحوم «انور»، استاد «منزوی اردبیلی» و سایر کسانی که ذکر خواهد شد، این چشمه جوشان باقی می‌ماند.

به نظر می‌رسد «شعر آیینی» در این استان، به دلیل  آمیختگی با مراسم ایام سوگواری، حتی بیش از ژانرهای دیگر ادبی، دو زبانه شکل گرفته باشد. از لحاظ شگرد، تصاویر و دراماتیزه کردن روایت در شعر، چه تأثیرات  متقابلی، شعر آیینی فارسی بر شعر آیینی ترکی و بالعکس داشته؟

بله. اشعار عاشورایی در زمانی که زبان ترکی با محدودیت‌هایی از جانب حکومت‌های گذشته مواجه شده بود توانست با پرداخت عمیق و تأکید بر استفاده از ساختار قوی و ریشه‌دارش، به نوعی حیات‌بخش این زبان باشد بنابراین سنت مرثیه‌پردازی به زبان ترکی تاکنون هم با همان شدت و قوت ادامه دارد اما ظرفیت زبانی و قوت ریشه‌شناختی زبان ترکی با پرداخت روایی و سینمایی شاعران قَدَر، شیوه‌ای از شعر آیینی را رقم زده است که شاید بتوان گفت تغییراتی که در برخی گونه‌های فارسی اشعار آیینی، بخصوص در قالب‌های کلاسیک انجام شده، بواسطه همنشینی این دو زبان و الهام و شناخت شاعران پارسی زبان از این اشعار و مراثی بوده است. «تاج الشعرا» در بیشتر اشعارش شاهنامه‌وار چنان به توصیف ومقتل‌خوانی می‌پردازد که انگار همانجا حضور‌داری و درک فضا می‌کنی. در حقیقت به نظرم مکتب شعر آیینی اردبیل با حضور چهره‌هایی چون «بیضا»، «یحیوی»، «انور» و «منزوی» و ادامه آن در ذوق و توان والای امروزیان و البته مخاطب بسیار بالایش در سطح کشور، تأثیر عاطفی، زبانی و تصویری‌اش را در هر دو زبان بخوبی ایفا می‌کند.

کمی درباره نشست‌های تخصصی شعر آیینی بگویید. در این نشست‌ها، آثار، چه به صورت سنتی چه به شکل مدرن، نقد هم می‌شوند؟

در دوران قاجار، عرفا و صوفیان و اهل فضل اردبیل حلقه‌هایی داشتند تخصصی و بزرگ که محل تلاقی افکار و آرای‌شان بود. نشست‌هایی که یادگاران آنها در تصاویر مربوط بدان دوره ثبت است. حضور علمای اهل طریقت و فضلای شاعر و حتی شاهزادگانی که عموماً شاعرپیشه بودند به رونق محافل ادبی خصوصی و تبادل فکر آنان می‌انجامید. در عکس‌هایی که از مرحوم «ضیاء الدوله» (جد پدری من) در آرشیو اسناد تاریخی‌است حضور شاعران و عالمان و اهالی صوف مشهود است اما از این‌ها که بگذریم و سابقه هفته‌خوانی‌ها و مراسم خاص دهه محرم را هم که در نظر بگیریم، انجمن‌های رسمی اردبیل این‌هایند: «انجمن ادبی آل محمد(ص)» که با حضور چهره‌هایی چون مرحوم «انور اردبیلی»، مرحوم «منعم اردبیلی»، مرحوم «حیرانی» و استاد «منزوی»... شکل گرفته و تاکنون هم جزو جدی‌ترین محافل شعر آیینی اردبیل است. «انجمن ادبی دارالارشاد» با حضور نام‌هایی چون استاد «تقایی»، «حسین غفاری»، «غلامرضا هادی» و دیگران... «انجمن ادبی حافظ» که با حضور مرحوم «انور»، «شاهی»، «نوید آذربایجان» و «علی اصغر صادق» شکل گرفت و هم محفل شاعران آیینی و هم استادان دانشگاه و ادیبان شهر نیز بوده و هست و چهره‌هایی چون: مرحوم «عاصم اردبیلی»، استاد «یحیوی ائلچی»، «میر علی عابدیان»، «نجفی سوها (سخنور)»، «خلیل‌زاده چاووش»، «بختیاری»، مرحومان «حیدر دوست»، «نیک‌نژاد»، «معنوی» و بسیاری که در بیشتر این محافل حضور داشتند . درباره نقد و نظر درباره اشعار آیینی هم باید از این‌ انجمن‌ها نام ببرم: «انجمن ادبی انور»، چند مؤسسه که تازگی‌ها تأسیس شده‌اند و نیت پرورش شاعران و مداحان جوان را دارند و البته در دو سال اخیر انجمن شاعران آیینی حوزه هنری اردبیل که به نوعی هم شعرخوانی ا‌ست و هم نقد و بررسی شعر؛ البته باز نقش هیأت‌های مذهبی هم بسیار پررنگ است چون هم تعداد زیادی هستند هم شاعران بسیاری اعم از پیشکسوت یا جوان در آنها حضور دارند.

در اردبیل چه انتشاراتی به شکل تخصصی به انتشار شعر آیینی می‌پردازند و چقدر توانسته‌اند به رشد  این ژانر ادبی کمک کنند؟

به آن مفهوم که فقط به نشر کتاب‌های آیینی بپردازند (به قول خودمان کتاب نوحه) نیست، مثلاً در تهران فرزند استاد «منزوی»، «نشر فائزون» را دارد که اختصاصاً به این ژانر می‌پردازد اما تقریباً همه ناشران اردبیلی از جمله «نشر محقق اردبیلی» [به عنوان نشربرگزیده کشوری] آثار فراوانی را در این زمینه منتشر کرده‌اند؛ هم مجموعه شعر آیینی به شکل و شمایل کهن آن (مجموعه‌هایی در قطع رقعی با مجلد گالینگور)، هم کتاب‌های پژوهشی در زمینه مراسم محرم و عاشورا و هم مجموعه‌های نو آیینی جوانترها را. در حقیقت وقتی از اردبیل سخن به میان می‌آید باید به هنر و ادبیات آیینی آن نقبی زد. نمی‌شود شعر را بی‌جایگاه آن در تعزیه و شبیه‌گردانی، یا مراسم خاص سینه‌زنی و زنجیر‌زنی هیأت‌های مذهبی، برنامه خاص محلات ششگانه و آیین‌هایی چون تشت‌گذاری یا شمع‌گردانی، یا اصلاً پژوهشگران مکتوب این آیین‌ها و جایگاه آنها در ادبیات آیینی کشور، عنوان و بررسی کرد. شاید اگر آثار گرانسنگ استاد «دکتر جابر عناصری» در زمینه پژوهش تعزیه و ادبیات آیینی نبود جایگاه اردبیل بدین مرتبه که هست مطرح نمی‌شد. این مرد یک تنه خود دریایی‌است از دانش و معرفت و حضورش در قلب عزاداری‌ها از ایام طفولیت و بعدها تحصیلات عالی‌اش در زمینه مردم‌شناسی در دانشگاه‌های خارج کشور و آثار پرشمار تولید شده‌اش در زمینه ادبیات آیینی و هنر نمایشی و اسطوره‌شناسی، تأثیری بسیار در علمی شدن این حوزه داشته است. پیشکسوتانی چون «بیوک آقا جامعی» یا «ربعلی بلبلی» از دیگر ‌پژوهشگران این عرصه‌اند.

نسل جدید  شاعران شعر آیینی، از چه دهه‌ای در این استان فعال شدند؟

فکر کنم بین سال‌های هفتاد و هشتاد، نسلی از شاگردان همین محافل ادبی آیینی یاد شده، که البته با گرایش اجتماعی و تغزلی استادانی چون مرحوم «عاصم اردبیلی» یا استاد «یحیوی ائلچی» (فرزند تاج الشعرا) نیز مأنوس بودند، با توجه به فضای عمومی شعر کشور (عموماً غزل نو) دست به تولید آثاری متفاوت‌تر زدند: کسانی چون «محمد سیمزاری» (شعر و پژوهش)، «علیرضا الفبایی» (غزل و ترکیب‌بندهای عرفانی نو)، «دکتر کاظم نظری بقا» (شعر، نقد ادبی، پژوهش)، «دکتر شهریار نعمتی»، «ناهید الهوردیزاده» (شعر سپید آیینی)، «اسد نیکفال» و بعدها «عادل تنظیفی»، «احسان محمدی»، «حامد لطفی» و «قلندری» و... البته امروز شعر عاشورایی استان آنقدرها تناور و پرتعداد است که ذکر نام همه شاعران جوان و پیشکسوت مقدور نیست اما شاید بتوان اذعان داشت که بزرگ‌ترین جمعیت شاعران استان را (در سبک‌های متفاوت ادبی) شاعران آیینی به خود اختصاص داده‌اند و البته نقش مخاطب خاص و تعدد هیأت‌ها و محافل عاشورایی نیز در این میان بسزاست.

نسل  جدید، نشست‌های تخصصی ویژه خودشان را هم دارند؟

حضور بیشتر دوستان در همین مجالس ادبی و هیأت‌هاست و شاید تنها مؤسسات جدید یاد شده که حالت آموزشی دارند و البته جلسه حوزه هنری استان، درصد بالایی از جوانترها را با خود داشته باشد.

آیا شعر آیینی اردبیل توانسته در این مدت، منتقد مدرن تربیت کند که بر روند رشد این شعر تأثیرگذار باشد؟

بحث نقد شعر همیشه و از همان دهه‌های گذشته در محفل شعر آیینی رواج داشته است و اصولاً پیشکسوت‌ها بعد از شعر‌خوانی همیشه به نقد و بررسی شعر پرداخته‌اند، چه در زمان گذشته یعنی دهه‌های چهل و پنجاه و چه محافل ادبی بعد از انقلاب. باید در نظر بگیریم که به قول قدیمی‌تر‌ها جرأت و جسارت می‌خواسته تا جوانی جلوی استاد «انور» یا استاد «منزوی» بزرگ یا کسان دیگر شعر بخواند و حتماً رسم ادب را از همه لحاظ بجا می‌آورده. استادان هم توجه خاصی به درست ادا شدن شعر داشتند، چرا که شعر را نوعی هدیه به بارگاه امامان معصوم(ع) می‌دانستند و از کوچک‌ترین اشتباهی چه زبانی و نحوی و چه محتوایی نمی‌گذشتند؛ اینکه زبان، فاخر باشد و کلام، درست منعقد شود و بخصوص اشکال تاریخی یا مقتلی نداشته باشد؛ خصوصاً در شعر گذشته آیینی، قصد شاعر فقط گریاندن مخاطب آن‌هم به هر قیمتی نبود و شاعران به عمق ادبی، حکمت شاعرانه و نَفْس قیام و درستی روایات و آوردن آیات و احادیث و استفاده بجا از آنها تأکید داشتند. از این‌ رواست که شعر آیینی و کلاً مکتب شعر آیینی اردبیل همواره در اوج بوده است و حتی بعد از گذشتگان یاد شده، استادان پیشکسوت هم همین منوال را ادامه داده‌اند. در اینجا بهتر است از استاد «عسگر شاهی اردبیلی» به عنوان کسی که در حفظ آبروی ادبی گذشته شعر عاشورایی نقشی بسزا ایفا کرده نام ببریم که شاید اگر آثار او نبود به نوعی شعر امروز اردبیل، آن وجاهت تاریخی و فخامت ادبی والایش را در این قد و قامت نداشت.

اما از معاصران نیز «دکتر کاظم نظری بقا» با روند متفاوتی که متأثر از غزل نو امروز ایران است، هم رنگ و بویی تازه به شعر کلاسیک آیینی بخشید هم با نقدهایی علمی که بر آثار منتشرشده آیینی داشت، توانست برخوردی آکادمیک با مقوله ادبیات عاشورایی داشته باشد. چندین جلد کتاب نقد ادبی ایشان آغازگر نوعی از نقد مکتوب علمی‌است که هم راه را برای پژوهشگران این عرصه باز می‌کند هم لزوم بازخوانی آثار گذشته را یادآور می‌شود، البته به یاد داشته باشیم که بسیاری از شاعران اردبیل و حتی منتقدانش متأسفانه به ثبت کتابی آثارشان نپرداخته‌اند و به اصطلاح نقاد یا شاعر شفاهی‌اند و این آفتی‌است که محقق تاریخی را در جمع‌آوری آثار و ذکر نمونه‌های دیگر با مشکل روبه‌رو می‌کند. نکته جالب دیگری هم گفتنی‌است؛ سال‌هاست قهوه‌خانه‌های مناطق خاصی از اردبیل، به اصطلاح پاتوق این شاعران است و شاید جدی‌ترین نقدهای شفاهی به آثار و بیشترین قرائت غیر رسمی آثار، در همین جاها اتفاق می‌افتد؛ سنتی که در دهه‌های اخیر نیز ادامه پیدا کرده و بسیاری از این چایخانه‌ها را محفلی برای دسته‌های متعدد شعری قرار داده است.

شعر نسل نو شعر آیینی تا چه حد توانسته به میان  مردم برود؟ منظورم از لحاظ ورود شعر این نسل، به مراسم سوگواری‌است و بدل به مراثی شدنش...

شعر نسل نو یک جهتش ادامه همان شیوه قدمایی‌است با همان سبک و سیاق قدیم که خاستگاه و محل ارائه سنتی‌اش در هیأت‌ها و دسته‌های عزاداری در ماه محرم است پس طریقه اجرا و قالب‌ها و شمایل کلی، یک ساختار تاریخی منسجم است که به‌هم‌پیچیده و غیر قابل تغییر است چه در مساجد و معابر عمومی هنگام عزاداری و چه انجمن‌های ادبی؛ حتی شیوه خواندن شعر هم سنتی و قانون‌مند است. اگر منظور از نسل نو آن دسته از شاعرانی باشند که به قالب‌هایی چون غزل نو یا دیگر ترکیبات معاصرپسند ادبی می‌پردازند چون «بقا» و «الفبایی» و «نعمتی» و دیگران... محل ارائه آنها در جلسات ادبی آیینی با گرایش به مخاطب خاص است یعنی مخاطب عام بر همان زیبایی‌شناسی گذشته مایل است مگر مخاطبانی که در چارچوبی جدا از شیوه‌های قالب‌بندی‌شده این نوع مراسم شکل گرفته‌اند مثل شب شعرها، کنگره‌ها یا متأثر بوده‌اند از انتشار این شعرها از طریق رسانه‌های مجازی یا چاپ کتاب. به نظر می‌آید دو طیف یاد شده هر یک وجهی از شعر آیینی اردبیل را نمایندگی می‌کنند؛ یکی همسو با گذشته فاخر و دیگری در صدد امتزاج آن با شعر آیینی سراسر کشور، هم در نوع رفتار شعری و هم وجوه زبانی آن. شعر سپید هم که مقوله‌ای کاملاً جداست چون مخاطبانی خاص‌تر، زبانی استعاری‌تر و شمایلی جهان‌گرایانه‌تر دارد. کوتاه‌سروده‌های آیینی سپید «ناهید الله وردیزاده» یا گرایش‌های سپید بیشتر مقاومتی – آیینی «پیام جهانگیری» یا «سولماز صادق‌زاده»، از این گروه می‌تواند باشد. سعی خود من هم در «جان‌گویه‌ها» (ترجمه زیارت غدیریه امام هادی(ع)) در باز آفرینی شعرگونه آن) یا مجموعه «تغزل سکیت» (با تأکید بر اجرای متفاوت زبان شعر سپید معاصر در شعر آیینی) نیز از همین مقوله است.

اگر بخواهید به عنوان یک منتقد مدرن، شعر آیینی سنتی را با شعر مدرن این ژانر مقایسه کنید، چه امتیازات مثبت و منفی‌ای به هر دو گونه می‌دهید؟ بگذارید ساده‌تر بگویم، وجوه ضعف و قوت هر کدام‌شان را چطور تشریح می‌کنید؟

زمانی که بزرگان معرفت و عرفان و ادب اردبیل آغازگر این نوع ادبی فاخر شدند، استیلای زبان و ادبیات کهن بر آثار ایشان چنان بود که نمی‌شد مثلاً با مولانا آشنا نبود و «بیضای اردبیلی» یا «شمس عطار» را درک کرد و لذت برد، تأثیر خاقانی و نظامی و فضولی و فردوسی بر زبان و اندیشه این شاعران و صمیمیت و خلوص ایشان در تقدیم اشعاری مجاهدانه بر آستان ائمه(ع) چنان بود که جایی برای ضعف و کمبودهای ادبی نمی‌گذاشت. از طرفی شاعر از آنجا که نانش از شاعری در نمی‌آمد و عموم این بزرگان معیشت خود را از جایی دیگر داشتند، نیاز به انبوه‌سرایی جهت محافل و مجالس دعوت شده نبود. مخاطب نیاز به شنیدن داشت تا آگاهی و حکمتش نسبت به واقعه عاشورا بیشتر شود و در عین حال در این عزای عظیم هم شریک باشد. مخاطب گوش فرا می‌داد تا نادانسته‌هایش را از طریق شعر بگیرد که در آن زمان سواد عمومی پایین بود و کتابت از آن خواص، اما خواص نیز امانتدار خوبی بودند. حفظ ادب شرعی، رعایت همه اصول شاعری و انتقال مفاهیم ادبی و عرفانی و حکمی به گونه‌ای مولانا وار بود و هر کدام از این شاعران شیوه خاص خودش را داشت. «بیضا» با عرفان، شهادت را با زبانی نزدیک به فهم مردم ارائه می‌کرد، «تاج الشعرا» با نمایشی عظیم از تشبیه‌ها و استعاره‌های زنده و پویا مخاطب را به صحرای واقعه می‌برد؛ جای جای اشعار، رد پای گذشته ادبی شعر پارسی و آذربایجان مشهود بود. شعر، آن حکمت متعالی بود که به روایت واقعه‌ای عظیم می‌رفت. «مضطر اردبیلی» زبان ساده و صمیمی‌اش را در فهم بیشتر مخاطب از شعور عاشورا، قرار داده بود. حتی در دهه‌هایی نزدیک‌تر، شعر عاشورایی سلاحی بود برای بیان استعاری درد‌ها و ظلم‌هایی که بر جماعت و ایل می‌رفت. رگه‌های اجتماعی شعرهای آیینی به زبان، به عنوان عامل ارتباط و وسیله ارائه محتوا می‌پرداخت؛ هر چند سواد عمومی مردم پایین بود اما نمایش تعزیه با استفاده از زبان شعر، آموزش ناخودآگاه زیست ادبی بود. مکتب شعر مرثیه اردبیل، هم حکمی بود هم به نقل اقوال و احوال عاشورایی می‌پرداخت ولی هیچ‌گاه شعریتش را از دست نمی‌داد و از ظرفیت زبان ترکی بسیار بهره می‌برد. شعر امروز هم ادامه همین مسیر است با فراز و فرودهایی اضطراری... شعر امروز مرثیه، مخاطب‌محورتر شده است و شاعر برای حفظ مخاطب تلاش می‌کند؛ این تلاش با آوردن روایت‌های پیاپی همراه است؛ با پرداختن بیشتر به شخصیت‌های مختلف عاشورایی با توصیف عیان جزئیاتی بیشتر، با تأثیرگذاری عاطفی دراماتیزه شده در اجرای شعر خوانی‌ها. اغلاط وزنی با توجه به بالا رفتن سواد شعری شعرا کمتر شده اما حکمت شعری و گنجینه ادبی و مطالعاتی امروز به اندازه گذشتگان نیست. سایه بلند «بیضا» و «یحیوی» و «انور» و «منزوی» از لحاظ قدرت زبانی و قوت شعری همچنان ساری و جاری‌است با این همه شاعر امروز تلاش می‌کند ضعف‌های ادبی و مطالعاتی خود را با بیشتر کردن حواشی  اجراها بپوشاند. به شهادت بسیاری از استادان فن، نبود مؤسسات تحقیقاتی خاص و محافل رصد دقیق این اشعار، بازخوانی نکردن و تصحیح ادبی آثار گذشتگان و حتی در بسیاری موارد جمع‌بندی آنها در کتب و دواوین و صورت‌بندی تاریخی ایشان، از اهم واجباتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

فکر می‌کنید این شاعران، تا چه حد می‌توانند از لحاظ هنری به ارتقای سطح کیفی این ژانر ادبی در کشور کمک کنند؟

به نظرم سه جریان عمده جوان شعر آیینی امروز، الف) نسل تابع شیوه قدمایی با شیوه‌ها و شگردهای اجرایی نو، ب) نسل عموماً ادبی‌تر با گرایش به انتشار کتاب و همسویی با شعر آیینی معاصر کشور با حفظ خصوصیات مکتب شعر مرثیه اردبیل و ج) سپید‌سراهای آیینی، هر یک به نوبه خود شاخه‌ای از درخت تناور شعر اردبیل خواهند بود. انگار این درخت با ریشه‌های عمیق و تاریخی خود، اکنون هر شاخه‌ای که بگیرد بر عظمت آن افزوده‌تر خواهد شد و از آنجا که آبشخور همه جریانات، سرچشمه‌ای عظیم از شعری تاریخمند و زبانی و حکمی‌است، توابع آن نیز تأثیر هدفمندش را بر روند شعر آیینی ایران همچنان ادامه خواهد داد، البته ذکر این مطلب نیز خالی از لطف نیست که به شهادت تذکره‌های تاریخی تا دوره مشروطه، حدود 116 شاعر ثبت شده به اردبیل نسبت داده شده‌اند که در بین آنها شاعران صاحب سبکی چون «تزریقی اردبیلی» نیز دیده می‌شوند این یعنی سابقه تاریخی عظیمی از شعرپروری و ادب‌دوستی دارالارشاد، دارالامان، اردبیل!

حتی در زمان معاصر هم رشد شاخه‌های ادبی متفاوت نشان از همین بالندگی دارد؛ مکتب شعر آیینی، رشد غزل اجتماعی و ظهور شاعران بزرگ شعر اجتماعی و تغزلی در هر دو زبان ترکی و فارسی، شروع نهضت ترجمه ادبی با حضور و تولد مترجمانی چون «رضا سید حسینی» یا «عبدالله توکل» و تأثیر آنها در ترجمه امروز کشور، رشد و استمرار تولید ادبی گونه طنز با چهره‌هایی همچون «عمران صلاحی» یا «عاصم اردبیلی» و دیگران، حضور پررنگ داستان‌نویسان معاصر اردبیلی («محمد رضا بایرامی»، «داوود غفار زادگان» و... ) در عرصه داستان امروز، ظهور پژوهشگران بزرگ ادبیات کلاسیک چون «دکتر جابر عناصری»، «دکتر علی اصغر حلبی»، «دکتر ثروت» و بالندگی نام‌آوران شعر سپید و آزاد به شهادت حجم آثار و انعکاس ادبی ایشان در کشور، حتی چهره‌های اردبیلی ادبیات کودک و نوجوان، همه را می‌توان در لوای نام «دبستان ادبیات اردبیل» جا داد.

منبع: شماره 6060 روزنامه ایران، صفحه7

نظری به روزگار و شعرهای عمران صلاحی

یزدان سلحشور/ دوران مدرن ایران، ویژگی‌های مهمی دارد از جمله اینکه معمولاً در مورد اینکه یک هنرمند یا نویسنده یا شاعر یا حتی طنزنویس، چه جایگاهی دارد اتفاق نظر وجود ندارد؛ البته وقتی چنین فردی از جهان می‌رود، همه سوگوارند و زبان جز به تسلیت نمی‌چرخد، با این همه نظر اصلی، در خفا یا مجالس دوستانه و گاه هم در گزارشی که نظری چند جمله‌ای از این یا آن اهل  تمیز در آن آمده، گفته می‌شود که متفاوت‌اند با آنچه در سخنرانی‌های سوگوارانه به گوش می‌رسد چیزی در این حد که گاه در سوگواری‌های اهل کوچه و بازار هم‌ می‌شنویم: «خدا بیامرزدش اما 10 سال قبل باعث شد من توی یه معامله شیرین ضرر کنم!» یا: «خدابیامرز دست بخیر داشت اما هوای مارو نداشت!» عمران صلاحی هم با‌وجود محبوبیت بسیارش در میان  جمع اهل  تمیز و البته در جامعه، در هنگام درگذشتش، از این پراکندگی اقوال، مصون نماند. برخی گفتند شاعری بزرگ بود؛ برخی گفتند که فکاهه‌گو بود، و طنزش در نثر بیشتر لطیفه بود تا طنز اما با تمام این حرف‌ها، همه دوستش داشتند.

 عمران صلاحی را بیشتر به دلیل طنزهایش در حوزه نثر و با صفحات «حالا حکایت ماست» می‌شناسیم یعنی جامعه و مخاطبان عام، هنگام بدرود با او در مهر ماه 85، چنین تصویری از وی در ذهن داشتند اما صلاحی همیشه با این تصویر شناخته نمی‌شد کما اینکه در دهه‌های 40 و 50، او هم با شعرهای فکاهه شناخته می‌شد، هم با شعرهای طنز به زبان کتابت یا شکسته، هم با شعرهای کاملاً جدی با جانمایه‌های طنز در زیرگفتار. در دهه 60 هم، شیوه شاعری او سبب شد تا دکتر رضا براهنی، شعر او را به عنوان یکی از نمونه‌های موفق و بومی‌شده پست‌مدرنیسم معرفی کند؛ معرفی نه به معنای شناساندن به عموم مردم، چون صلاحی شاعری شناخته شده بود، بلکه به معنای آنالیز شعرش که مشخص شود چه کرده با شگردها و جهان‌بینی‌اش.

صلاحی پس از مرگش، رسانه‌ای‌تر شد. البته اغلب این طور است؛ همچنان‌که وقتی یکی از خویشاوندان یا اهالی محل، فوت می‌کند، شما سعی می‌‌‌‌کنید اگر دلخوری هم دارید کنار بگذارید و بیشتر از او یاد کنید. به گمانم خود  خدابیامرزش هم فکر نمی‌کرد که عکسش در نمای درشت وارد یکی از برنامه‌های تلویزیونی شود اما این اتفاق با برنامه «قندپهلو» افتاد، گرچه این نمای درشت از عمران صلاحی باعث نشد که تلویزیون در برنامه‌ای ویژه به او و شعر و جایگاه‌ ویژه‌اش در شعر معاصر بپردازد اما از حسنات مرگ، یکی هم این است که «خدا بیامرزدش» را همه می‌گویند.

کمک کنین هلش بدیم چرخ ستاره پنچره

رو آسمون شهری که ستاره برق خنجره

گلدون سرد و خالی رو بذار کنار پنجره

بلکه با دیدنش یه شب وا بشه چن تا حنجره

 به ما که خسته‌ایم بگه خونه باهار کدوم وره؟...

زندگی صلاحی به روایت فرهنگنامه ویکی‌پدیا، در این چند جمله خلاصه می‌شود: «در دهم اسفند سال ۱۳۲۵ در امیریه تهران از پدری اردبیلی و مادری مهاجر که از باکو به سمنان و سپس تهران مهاجرت کرده بودند، متولد شد. صلاحی تحصیلات ابتدایی خود را در شهرهای قم، تهران و تبریز به پایان رساند. نخستین شعر خود را در مجله اطلاعات کودکان به سال ۱۳۴۰ چاپ کرد. پدر خود را در همین سال از دست داد. او نوشتن را از مجله توفیق و به دنبال آشنایی با پرویز شاپور در سال ۱۳۴۵ آغاز کرد. سپس به سراغ پژوهش در حوزه طنز رفت و در سال ۱۳۴۹ کتاب طنزآوران امروز ایران را با همکاری بیژن اسدی‌پور منتشر کرد که مجموعه‌ای از طنزهای معاصر بود. او شعر جدی هم می‌سرود و نخستین شعر او در قالب نیمایی در مجله «خوشه» به سردبیری احمد شاملو در سال ۱۳۴۷ منتشر شد.

صلاحی سپس در سال ۱۳۵۲ به استخدام رادیو درآمد و تا سال ۱۳۷۵ که بازنشسته شد به این همکاری ادامه داد. او همچنین سال‌ها همکار شورای عالی ویرایش سازمان صدا و سیما بود. عمده شهرت صلاحی در سال‌هایی بود که برای مجلات روشنفکری آدینه، دنیای سخن و کارنامه به طور مرتب مطالبی با عنوان ثابت «حالا حکایت ماست» می‌نوشت و از همان زمان وی بر اساس این نوشته‌ها «آقای حکایتی» لقب گرفت.» بگذارید ببینم به این خلاصه چه چیزهایی می‌شود اضافه کرد؛ اول اینکه عمران صلاحی شاعر شعری بود که در دهه پنجاه، جزو شعرهای ممنوعه بود یعنی به قول ساعد باقری، هر کسی را که با این شعر می‌گرفتند مشخص بود که مشکلی با حکومت شاهنشاهی دارد و باید می‌رفت زیر  هشت، جواب پس می‌داد. الان که این شعر را می‌خوانیم احتمالاً به طرز تلقی اهل  داغ و درَفش آن دوره بخندیم، احتمالاً صلاحی هم برای همین، اینجور شعر گفته بود تا ما در بازنگری تاریخ، چندان جدی نباشیم!

من بچه جوادیه‌ام

من بچه منیریه

مختاری

گمرک

فرقی نمی‌کند

این رودهای خسته به میدان راه‌آهن می‌ریزند

میدان راه‌آهن دریاچه‌ای بزرگ

با آن جزیره‌اش

و ساکن همیشگی آن جزیره‌اش

گفتم همیشگی؟!

آب از چهار رود

می‌ریزد

رود جوادیه

رود امیریه

سی متری

شوش

و بادبان گشوده بر این رودها

نکبت.

می‌رانم

با قایقی نشسته به گل

من بچه جوادیه‌ام

از روی پل می‌گذری

غم‌های سرزمین من آغاز می‌شود

ای خط راه‌آهن

ای مرز

با پرده‌های دود

چشم مرا بگیر

مگذار من ببینم چیزی را در بالا

مگذار من بخواهم

مگذار آرزو

در سینه‌ام دواند ریشه

مگذار

ای دود

یک روز اگر محله ما آمدی

همراه خود بیاور چترت را

اینجا هوا همیشه گرفته‌است

اینجا همیشه ابر است

اینجا همیشه باران است

باران اشک

باران غم

باران فقر

باران کوفت

باران زهرمار

اینجا هوا همیشه بارانی‌ست...

البته مشخص است که شاعر ریگی به کفش‌اش دارد که دارد شعر اجتماعی می‌گوید اما شعر، به معنایی که حالا ما از شعر سیاسی مراد می‌کنیم [یا حتی در دهه 50 و بعد از قضایای سیاهکل و تشکیل کمیته مشترک ضد  خرابکاری مراد می‌شد] سیاسی نیست؛ با این همه در همان هنگام، چون زیاد خوانده شدن یک شعر دلیل  «خطرناک بودن»اش محسوب می‌شد، مثل  چاقو که آلت قتاله بود، شعر  خطرناک هم «ببر بنگاله» بود و تشخیص داده بودند که مخصوصاً بچه‌دبیرستانی‌ها نباید با «ببر» این ور، آن ور بروند. صلاحی از همان دوران، چه بین  جبهه روشنفکری و چه بین روشنفکری دینی و حتی بین بچه‌های تکایا و حسینیه‌ها محبوبیت داشت و این شعر هم از آن شعرهایی شد که در گزارش وضعیت اجتماعی ایران آن روزگار به پهلوی دوم که پرویز ثابتی تهیه کرده بود، درج شد؛ گرچه شک دارم محمدرضا پهلوی حتی دو سه سطر اولش را خوانده باشد.

راستی تا یادم نرفته بگویم که یک سنت حسنه‌ای بود در آن موقع، که به شاعر شعر خطرناک، تذکر می‌دادند اما خواننده شعر خطرناک را می‌گرفتند! عجیب است اما خب، در مورد داستان کوتاه و رمان هم همین طور بود البته در مورد کتاب‌هایی که تحلیلی بودند این قدر رقت قلب به خرج نمی‌دادند؛ بگذریم! شعر «بچه جوادیه» وقتی محبوب شد، خیلی‌ها خواستند مثل آن بگویند که نتوانستند و این قصه تا اواسط دهه 60 هم طول کشید که شیوه روایی‌اش، خیلی مورد تقلید قرار گرفت که همان طوری که شما می‌دانید و بنده هم تا حدی اطلاع دارم، از این نسخه دوم‌ها، شعری وارد تاریخ ادبی ما نشد.

شعر صلاحی البته دو وجه دارد، اول وجه نیمایی است که «بچه جوادیه» نمونه شاخص  آن است که بعدها در دهه 60، بلوغ شعری یافت و باعث شد که خیلی از پست‌مدرن‌های شعر دهه70، آن شعرها را الگو قرار دهند، گرچه اغلب‌شان به زبان نیاوردند [که می‌دانیم اگر به بچه بگوییم: «شیشه عسل در فلان گنجه است، قاشق را از اینجا بردار و برو همان‌جا، توی کاسه بریز و بخور» آن قدر کیف‌اش را نمی‌کند که خودش برود سر گنجه، ته عسل را درآورد یواشکی!] وجه دوم شعر صلاحی، وجه قدمایی‌ست که یا طنز شیرین است یا طنز تلخ است یا تلخ و شیرین است یا گاهی هم شور است یعنی شورش را در می‌آورد از بس که از زیرگفتار می‌گریزد و به روگفتار پناه می‌آورد اما در همه حال، شعرها روان‌اند و با مخاطب عام، ارتباط برقرار می‌کنند و برای مخاطب خاص هم، دلپذیرند یعنی مثل بعضی شعرهای فکاهه متأخر نیستند که فقط یک بار مصرف باشند و بعد از یک بار خواندن، دیگر نشود سراغ‌شان رفت.

به زمین و زمان بدهکاریم

هم به این، هم به آن بدهکاریم

به رضا قهوه‌چی که ریزد چای

دو عدد استکان بدهکاریم...

شاخی از شاخ‌های دیو سفید

به یل سیستان بدهکاریم

مثل فرخ‌لقا که دارد خال

به امیر ارسلان بدهکاریم

نیست ما را ستاره‌ای، ای دوست

که به هفت آسمان بدهکاریم

مبلغی هم به بانک کارگران

شعبه طالقان بدهکاریم

این دوتا دیگ را و قالی را

به فلان و فلان بدهکاریم

دو عدد برگ خشک و خالی هم

ما به فصل خزان بدهکاریم

هم به تبریز و مشهد و اهواز

هم قم و اصفهان بدهکاریم

به مجلات هفتگی، چندین

مطلب و داستان بدهکاریم

قلّک بچه‌ها به یغما رفت

ما به این کودکان بدهکاریم

مبلغی هم کرایه‌خانه به این

موجر بدزبان بدهکاریم

پیروی کرده‌ایم از دولت

به تمام جهان بدهکاریم

وجه انتقاد اجتماعی شعر صلاحی، تا واپسین روزهای زندگی‌اش هم با او بود یعنی وجه جدانشدنی شعرش بود و همین وجه انتقادی بود که در نثر او هم، باعث برآشفته شدن  کسانی شد که به خاطر مطالب  او، دفتر  یک مجله را بومب! [این همان موقعی بود که عمران صلاحی در انتشارات سروش هم مشغول بود و به قول خودش، آخرش متوجه نشد چرا؟! این را از قیصر امین‌پور شنیدم که هر وقت صلاحی سرش خلوت می‌شد، یک سر می‌آمد پایین در ماهنامه سروش نوجوان و با امین‌پور اختلاط می‌کرد. ]

وقتی خبر  فوت  صلاحی آمد، همه شگفت‌زده شدند چون خیلی زود بود؛ با این همه ویژگی شخصیتی‌اش، که نمی‌خواست مزاحم کسی شود، این مرگ  زودهنگام را رقم زد. باز هم روایت ویکی‌پدیا: «عمران صلاحی ساعت ۴ عصر ۱۱مهر ماه سال ۱۳۸۵ با احساس درد در قفسه سینه راهی بیمارستان کسری شد و از آنجا به بیمارستان توس منتقل شد و در بخش سی‌سی‌یو بستری شد.

همان شب پزشکان از بهبود وضعیت وی قطع امید کردند و سحرگاه از دنیا رفت.» باید دو ساعتی زودتر به بیمارستان می‌رسید که شرطش این بود که زنگ بزند به دوستی، آشنایی که ببردش بیمارستان؛ زنگ نزده بود و درد را تحمل کرده بود چون نمی‌خواست مزاحم کسی بشود. اخلاقش بود و همین اخلاق  حسنه، او را از جهان برد و ادبیات ایران را عزادار کرد. این حجب و حیا را از اولش هم داشت از همان اول  اولش: «ماجرای طنزنویسی من اینجور شروع شد که منزل پدری من در جوادیه بود. یک خانواده بسیار فقیر. من معمولاً در پیاده‌روی‌های روزانه‌ام خیلی چیزها از داخل جوی آب و کنار دیوار پیدا می‌کردم. مخصوصاً همیشه دنبال روزنامه و مجله بودم و هر جا یک تکه روزنامه پیدا می‌کردم آن را برمی‌داشتم، تمیزش می‌کردم و می‌خواندمش. یک روز از داخل جوی چهار صفحه از یک روزنامه را پیدا کردم که اسمش «توفیق» بود. تا آن موقع نمی‌دانستم توفیق چیست. آن را بردم خانه و خاکش را پاک کردم و خواندم. خیلی خوشم آمد. تصادفاً نشانی توفیق در آن چهار صفحه وجود داشت. آن موقع من با یک دوچرخه قراضه به مدرسه می‌رفتم و بچه‌های جوادیه سنگ می‌انداختند و پره‌های دوچرخه‌ام را می‌شکستند و دنبالم می‌کردند. یک روز من از زبان بچه‌های جوادیه شعر گفتم و برای توفیق فرستادم با این مضمون:

من بچه جوادیه هستم آهای کاکا

ناراضی‌اند خلق ز دستم آهای کاکا

و به همراه یک کاریکاتور آن را برای توفیق فرستادم. مدت‌ها گذشت و یک روز از توفیق نامه‌ای به دستم رسید. در نامه کلی تشویق شده بودم و فهمیدم مطالبم در توفیق چاپ شده است و آنها انتظارداشتند من به دفتر مجله بروم. من هم یک روز با دوچرخه قراضه‌ام به دفتر توفیق در خیابان استانبول رفتم، با ترس و لرز و خجالت فراوان. آنها باور نمی‌کردند که این شعر سراپا شیطنت را من گفته باشم.

تصادفاً آن روز جلسه هیأت تحریریه بود و مرا به آنجا بردند. در جلسات تحریریه به سوژه فکر می‌کردند. یک خبر را جلو من گذاشتند و من هم به سوژه فکر کردم. خلاصه تصادفاً همه سوژه‌هایم تصویب شد و خیلی تشویق شدم.

 البته این را هم بگویم که توفیق بیشتر از کاریکاتور من خوشش آمده بود و من را به آتلیه فرستاد که آقای درم‌بخش و پاک‌شیر هم آنجا بودند ولی من خودم حس کردم آمادگی بیشتری برای شعر و مطلب دارم. از سال 45-44 رسماً در هیأت تحریریه توفیق که آن زمان کوچک‌ترین عضوش من بودم، مستقر شدم. از این زمان طنزنویسی من شروع شد.» به گمانم آخرین مصاحبه صلاحی را من انجام دادم و در «ایران» منتشر کردم. آنجا هم گفته بود که استعداد خاصی نداشته و همه چیز تصادفی بوده. خدا رحمتش کند که تصادفی، تصادفی شد شاعری که همه دوستش دارند.

منبع: شماره 6053 روزنامه ایران، صفحه8

یاغیش یاغیر، یاز یاغیشی

ائیواز کدر (یئتیم ائیواز)

یاغ آی یاغیش!

یاغ­گینان سن. سنه احسن، سنه آلقیش.

یاغ آی یاغیش!

یاغ­گینان سن بو چؤللره، چمن­لره یاغ­گینان سن.

سوسوزلوقدان خزان اولان چیچک­لره یاغ­گینان سن.

یاغ­گینان سن آرزولارا، دیلک­لره یاغ­گینان سن.

محببتدن آلوولانان اوره­ک­لره یاغ­گینان سن.

یاغ­گینان سن، یاغا یاغا ایسلات­گینان پالتاریمی.

قایتار منه گنج­لیگیمده­کی اؤز عهدیمی، ایلقاریمی.

ائله یاغ کی، قوی ایسلانسین الیمده­کی قلم، واراق.

یادیندادیر نئجه یاغدین دوز اوتوز ایل بوندان قاباق؟

ائله گؤزه­ل یاغمیشدین­کی، ایسلانمیشدی اوزـ گؤزوموز،

اوتورموشدوق قالاآلتیندا، بیر پالیدین آلتیندا بیز.

سن یاغدیقجا دامجیلارین سپیلیردی اوزوموزه

ایکیمیزده ایسته­میردیک دوروب گئده­ک ائویمیزه.

قورخوردوق کی، دوروب گئتسک خلل گلر سئوگیمیزه.

سن ائله بیر شئعیرسن کی...، سن ائله بیر نغمه­سن کی...

آغزین یوخدور، دیلین یوخدور. نئجه دئییم بیله­سن کی؟

سن یاغاندا یاماجلارا دوزه­نلره جان وئریرسن

زمی­لرده سومبول­لرین دامارینا قان وئریرسن.

یاغ آی یاغیش. قوربان اولوم سحره­جن یاغ­گینان سن.

دایانمادان قالاآلتیندان شهره­جن یاغ­گینان سن.

یاغ­گینان کی، کوله­زیده شوران دوزلر چیچک آچسین.

بو اؤلکه­دن، بو دیاردان غوصصا کدر اوزاق قاچسین.

یاغا یاغا نولار کی، خبر آپار سئوگیلیمه.

آمان گوندو بو حالیمی، بو گونومو اونا دئمه.

دؤیه ـ دؤیه پنجره­سین دئگینن کی، گلیبدی یاز.

قالاآلتیندا شیرعلی­له بئش ـ بئش وورور یئتیم ائیواز.*

قالاآلتیندا حسرت ایله یول گؤزلویور یئتیم ائیواز

حاجي ريحاني ايله منيم خاطيره­لريم!

احمد حسن نژاد

اسلامي شورا مجليسي­نين 8 ـ نجي دؤورو عؤمورون باشا يئتيردي. بو بير بهانه اولدو تا اهرـ هريس حوزه­سينين كئچميش مجليسده اولان وكيلي «حاج غلامحسين مسعودي ريحان» ايله اولان خاطيره­لريمدن بير نئچه­سيني كاغاذ اوسته گتيره­م. بو يازيدان، حاجي ريحاني جنابلارينين فردي و اجتماعي داورانيش­ينين بير گوشه­سينه ايشاره ائتمكدن باشقا بير هدفيم يوخدور.

اوشاق­لیق گونلریمیز

نه ماراقلی­ایدی بایرام، او زامان­لار کی بایرامی یالنیز قیرمیزی بویاق­لی یومورتا ایله تانییاردیق. او زامان­لار کی قیشین سون آیی باشلارکن هر چرشنبه داغ ـ داشا اوز قویوب کاکیل ییغاردیق، بلکه آخشام چاغی چرشنبه اودوموز، قونشولارین اودوندان اوجا یانسین. نه گؤزه­ل ایدی او گونلر کی داغ ـ داشی آیاقدان سالاردیق بیر «بئل­بزه­ن»دن اؤتری. بو پروسه­ده چوخ اولاردی داشدان دوشوب، قول ـ قیچی­میز چارپیلسین. آمما نه بو چارپیلمالار، نه ده آتا ـ آنامیزین دئیینمه­لری هئچ بیریسی ائده بیلمزدیر بیزی اؤز بیلدیییمیزدن قویا.

بیز بایرام چاغلاریندا اؤز یولوموزو گئدردیک. کاکیل ییغیب اود یاندیراردیق. «بئل­بزه­ن» ده­ریب کیچیک گولدان­لاردا اکردیک. چرشنبه گئجه­سی قوهوم قونشونون ائولرینین باجاسیندان سو تؤکردیک. بایرام آخشامی هئیبه گؤتوروب، کند ائولرین بیرـ بیر دولانیب بایراملیق آلاردیق. گئجه چاغی­دا آتا ـ آنامیزدا گیزلین بیر دولچا قولتوغوموزا ووروب دام­لاردان قورشاق ساللاردیق. بایرام گونلری دام­دا گیردکان اویناردیق. هردن بیرده واخت ائله­سئییدیک اؤزوموزو بایرام سوفره­سینین باشینا یئتیریب، سئودییمیز شیرنی­لردن گؤتوروب تازاشدان داما چیخاردیق. هئچ بیلمزیدیک بایرام گونلری نئجه قورتولوب مدرسه­لر باشلاردی.

آمما ایندی نئجه؟! دونیا بیزی کیریدیب، بوتون شادلیق­لاری الیمیزدن آلیب، یئرینه هؤیوشنه ایله غوصصا دولدوروب. گلین اؤز دب­لریمیزی قورویاق. اؤز وارلیغیمیزی، کولتوروموزو هابئله ادبیاتیمیزی منیمسه­ییب، یایاق. گلین کئچمیش زامانلار کیمی ساده یاشایاق. نییه­کی شنلیک، بیرلیک و دیریلیک یالنیز ساده­لیک ده دیر.

یئنی ایل بایرامینیز قوتلو اولسون!

نئچه بئله بایرام­لار گؤروب، عؤمور بویو ساغلیق­لا یاشایاسیز!

علسگرم گؤزه­­ل­لردیر ازبریم

* جعفر پوررضوی

آشیق علسگر شاعر زیبایی­هاست. زیبایی چارچوب شعر او را شکل می­دهد. او عاشق و نغمه­پرداز زیبایی­هاست. علسگر دنیای اطراف خویش را زیباتر و خوبتر از انسان­های عادی هم­عصر خود می­بیند. او گاه زیبایی­های زادگاه خویش را به تصویر می­کشد و گاه پا را فراتر گذاشته و زیبایی­های محل و سرزمین خویش را تصویر کرده و حتی زمانی به رسم و طرح زیبایی­های کاینات می­پردازد. آشیق علسگر در محیطی تربیت یافته است که طبیعت لامتناهی­ترین منبع الهام هنرمندی بوده است. برای همین زیبایی­های طبیعت بیشترین سهم را در اشعار او دارند. او تغییرات محیط را فصل به فصل از نظر خویش گذرانده و برای هر یک از آنها تابلویی زیبا از واژگانی دوست داشتنی می­آفریند و لحظه به لحظه غرق در زیبایی­ها می­شود.

سئچگی لر

*اکبر حمیدی علیار

عمومیتده کیچیک شهرلرده، کئچمیش زامانلاردان قایدادیر سئچگیلر قونوسو تئزراق باشلانیر و قاباریق شکیلده جوربه جور انسانلار، ایستر-ایسته مز اؤزلرینی موضوعا قاتیرلار و مخالف فکیرلر بیر بیری ایله اوزون سوره جده(مدّتده) دارتیشیرلار و گاهدان عقل و منطقه دایانمادان اؤزلرینی و خلقی یورورلار؛ بیزیم ورزقاندا دا ایندی دن ملت وکیللری نین تبیلیغلری! باشلانیب و بعضی دوستلار دئمیشکن سئچگیلرین قیزدیرماسی(انتخابات تبی) قووزانیب، کاندیدلرین پرستشکارلاری و طرفدارلاری چالیشیرلار بیرینی ییخالار، بیرینی قالدیرالار، بیرینی ازه لر، بیرینی دوزه لر، بیرینه یامان دئیه لر، بیرینه یاخشی دئیه لر و ...

من ده بیر یاندان سیاستده الیم اولمادیغینا گؤره، هئچ بیرینی رد و یا تأیید ائتمیرم و هامیسینا اوغور و موفقیت آرزولاییرام! آخی ورزقان جماعتی نین آزیندان یوزده یوز اوتوزو( %130 ) رأی وئریرلر،انشالله هامیسینا چاتار! فقط بونو بیلیرم کی –هئچ اولماسا بیزیم علیاردا- ایندییه کیمی جوجه ننه سیندن سوت گؤمویوب! بیر یاندان دا بو کاندیدلره جیجیگیم گلیر و کاندید اولماغا وسوسه اولورام، آخی بیلیرسیز دااا هر شئی هرشئی اولا بیلر .. میخی میسمار ائلییه ن وار! بوناگؤره ده فکیرله شیرم کی کاندید اولسایدیم ایندی گرک نه ایش گؤره یدیم؟ خلقه نه دئیه یدیم؟ نه سایاق اؤزومو تبیلغ ائده یدیم؟

نه باشیزی آغریدیم نهایت بیزیم بؤلگه وئبلاگلاری نین بو مسئله یه هئراغاج(ائرکن-تئز) دقت یئتیرمکلری –البته مسئولیت دویاراق و بؤلگه یه اورکلری یاناراق- منی ده شهر سویّه سینده بیر ورزقانلی اولاراق بو دوروما گتیردی چیخاردی کی آشاغیداکی مثنوینی یازماقلا اؤز ادبی و مدنی بورجومو اؤده ییم، البته یئنه ده وورغولاییرام منیم منظوروم محترم کاندیدلرین هئچ بیریسی دئییل یالنیز و یالنیز اؤزومم! یعنی بونو یازدیم کی بیرگون کاندید اولسام خوش خط ایله یازدیریب دروازالاردان آسلایام یا دااا بوروشور کیمی چاپا وئریب خلقه داغیدام یادااا cd-یه ووردوروب ائولره پایلایام یا دااا وئرم دوستلاریم قویالار وئبلاگلارینا، البته ایسپانسئرین تاپاندان سونرا! توکّل آللها.

یئتیشیب سئچگیلرین واختی یئنه

گتیریب چوخلاری نین باختی یئنه

                    تؤکولوب کوچه لره کاندیدلر

                    دولور اوچ وعده بوتون مسجیدلر!

هره بیر عده ییغیبدیر باشینا

هله باخمیر قوروسو یا یاشینا

                  ساییر اؤز گؤمه دیگی ایشلرینی!

                  اؤز ایچینده قیجیدیر دیشلرینی!

اوتوز ایلده گؤرولن هربیر ایشی

چیخیری اؤز آدینا مشدی کیشی!

                 هنری، صنعتی ده، معدنی ده

                 جیگری، قورساغی دا، معده نی ده!

متخصص فقط ایراندا بودور

کره ده، سوتده، هم آیراندا بودور!

                 دئییر هر کتده(کندده) ده بیر باه(بانک) وورارام

                  آخی ایللردی کی من باه(بانک) وورارام!

یئر نه دیر؟ من هاوادان یول چکرم!

قایادا، داشدا دا قارپیز اکه رم!

                  منه یاردیم ائده نه ایش وئره رم

                   دمیری کسماغا دا دیش وئره رم!

ائوه هئچ... طووله یه ده گاز چکه جم

قلمیم له قیشیزی یاز چکه جم!

                  گتیریب گزدیره جم من وزیری

                  توی-دویون، ختمی، یاسی هم حضوری

داغ باشیندا تیکرم کارخانالار

قوی سئوینسینلر اوشاقلار، آنالار

                  بو رئیسلرده کی یوخدور باجاریق

                  اول آلله عوضین بیز آچاریق

تایفامیزدا واریمیز کلله لی  چووووووخ

من اؤزوم حل ائده رم غوصه سی یوخ!

                مدرسه یوخدو فیلان کندده؟ اوخ، آه

                آچارام اوردا اؤزوم دانشگاه

منه هرکیم سالا رأی تاپدی نجات

قیزیلا، ارزه ده مندن دی  ثبات!

                 اینان اووچو دوراجاقدیر آشیغیز

                 یئنه میسدن اولاجاق قاب-قاشیغیز

من ایله آخیره تک اولسا هامی

وئره رم خلقه مولیبدن سهامی!

                 سویو من آخدیرارام اوز یوخاری

                 چیخارام پیلله لری دوز یوخاری!

بو ورم، شیش دی، تورّومدو نه دی؟

گومانیمجا بو منیم، مسخره دی!

                بیزیم ائوده بونون هئچ معنیسی یوخ!

                آما چون اینجیدیری سیزلری چوخ،

اونو بیرگونده یئتیررم صیفیره

اوزو اولماز چیخا بیرده ائفیره!

                همده هرکس مایا قویسا بیله مه

                اونو ترجیح ائده رم گؤزگیله مه

اونا تقدیم ائده رم پست و مقام

تؤکه رم خیرتده یینه  بیر دولو جام،

                    اؤزو ایچون بو نه تکجه نوش اولار،

                    یئددی نسلی اوتومات سرخوش اولار!

بئله جه  اؤلکه ده بوللوق ائده ریک

بو جفاکش ائله قوللوق ائده ریک

                  بو ائلین حقی دی  دادسین پیلووی

                  رستورانلاردا آشیرسین چیلووی!

صاندیق اوستونده کاباب دیزدن دی

گل-گئدین خرجی بوتون بیزدن دی

                    منجه، پاک ، مجلیسه بیز گیرمه لی ییک،

                    یعنی رأیین ده پولون وئرمه لی ییک!

منه هرکیم سالا رأی تاپدی نجات

اؤلولر روحونا عالی صلوااات!

منبع: http://www.alyar.blogfa.com/post-45.aspx

ارزیل کندینده علم دَبی

* سردری لی رحیم قابل نژاد

ارزیل کندینين ورزقاندان 160 کیلومتر و ايوند يولوندان ۷۰ کیلومتر تبريز ايله فاصيله‎سي واردير. قوزئیدن گورئييل (گل آخور) کندی ايله  هم‌كؤیشندير. گؤزل آلما، گیردکان... باغلاری اولان بو  كند هوندور داغلارين قوجاغيندا سالينيب‌دير. یئددی مقدس شخصین مدفنی اولان بیر امامزاداسي واردير. امامزادانين دؤره‎سينده  زووارلارا بئش اوتاق سالينيب، بورادا گلن قوناق­لارا ياخشي ايمكانلار حاضيردير. کندين گؤزل یاشیللیغي، گؤي ـ چيمنلي اؤروشلري وار.  دئمك توریستی جاذیبه‌یه مالیک بیر کنددیر.  یوز  ائودن عیبارت اولان  بو كندده دؤرد یوزه ياخين اهالی ياشاماقدادير.

محرم آييندا يوردوموزون باشقا يئرلرينه تاي بو كندين ده اؤزونه مخصوص دبلري وار. بونلاردان بيري علم دبي دير. تاسوعا گونو نذیر دئین­لر ایسته‎دیيی قدر کوکه (فتیر) پیشيريب، آخشاما ایکی ساحات قالاندا کندین مئیدانینا ييغيشارلار. مئيدانين  اورتاسيندا اولان علمین دؤوره‎سینده هالاي ووروب،  شاخسئی گئدرلر. بیر ساحات آذانا قالميش شاخسئی دايانديريليب، مئيدانین دؤوره‎سینده اولان سككی‌لرده اوتوروب، ایکی قروپا بؤلونوب، نوحه اوخویارلار.

بو نوحه‌لری بیر قروپ اوخويار او بيريسي ده جاوابين وئرر.

علمین یانیندا بؤیوک پالاز سالارلار. خسته‎سي اولان، اوغلو عسگر اولان، ائولاد دردي چکن، نذير كوكه‎لريني بالاجا مَژمئيين‌لره ييغيب اوستو اؤرتولو گتيريب (کوکه‎لرين گؤرونمه‎مه‎سي اوچون اوستلريني اؤرترلر) پالازین اورتاسينا تؤکورلر.

ييغيلان كوكه‎لر آذان چاغی بوتون کندلي­لر آراسیندا پایلانار. آخیردا نذیرلرین قبول اولماسينا دوعالار اوخونوب مراسيم شاخئسي ايله قوتارار. نذير كوكه‎لريندن باشقا بو مراسیمده چوخلو قوربانلیق دا كسيلر. بو قوربانليق­لارين اتي كند اهلینه پايلانيلار يا دا بير نئچه گون بويوندا پيشيريليب كندين مچيدينده سفره آچيليب بوتون اهالي­يه احسان وئريلر.

قایناق: ائل بیلمی درگیسی، 25. سایی

آنا دیلی

آنادیلی بیر میللتین چیرپینان اوره ییدیر.

يونسكو ۱۹۹۹ - جو ايلينده ۲۱ فئورال گونونو  «اولوسلار آراسي آنــاديــلي گــونو» اولاراق قبول ائتدي. بو گون ايلك اولاراق ۲۰۰۰- جي ايلدن بو يانا دونيا چاپيندا قوتلانماغا باشلانيب. دونيانين ان قايدالي ديللرينين اوچونجوسو ساييلان آناديليميز توركجه، دونيانين ان چوخ قونوشولان اون ديليندن بيريدير. اوروپادا ايسه  قونشولان ايكينجي بؤيوك ديل ساييلير. بو مناسيبته سئويملي اوخوجولاری اوستاد شهریاردان آنا ديلیمیزه حصر اولان بیر شعره قوناق ائدیریک:

توركون ديلي

توركون ديلي تك سئوگيلي، ايستكلي ديل اولماز

اؤزگه ديله قاتسان بو اصيل ديل اصيل اولماز

اؤز شعريني فارسا - عربه قاتماسا شاعير

شعري اوخويانلار، ائشيدنلر كسيل اولماز

فارس شاعيري چوخ سؤزلريني بيزدن آپارميش

«صابر» كيمي بير سفره لي، شاعير، پخيل اولماز

توركون مثلي، فولكلوري دونيادا تك دير

خان يورقاني، كند ايچره مثل دير ميتيل اولماز

آذر قوشوني، قيصر رومي اسير ائتميش

كسري سؤزودير بير بئله تاريخ ناغيل اولماز

چوخ قيسا بوي اولسان اوليسان جين كيمي شيطان

چوق دا اوزون اولما كي اوزوندا عقيل اولماز

آزاد قوي اوغول عشقي طبيعتده بولونسون

داغ - داشدا دوغولموش ده لي جيران حميل اولماز

بو «شهريار» ين طبعي كيمي چيمملي چئشمه

كوثر اولا بيلسه دئميرم، سلسيبل اولماز

منظومه «ارزن بابایه سلام اولسون»

اثری از شاعر رنج و محنت «مهدی احمدزاده داشکسن»

«ارزن بابایه سلام اولسون» عنوان مجموعه شعری مهدی احمدزاده داشکسن است که به تقلید از مجموعه حیدربابای استاد شهریار سروده شده است. شاعر، این مجموعه را برعکس منظومه حیدربابا دربندهای چهارمصرعی به نظم کشیده است.
به گفته شاعر، ارزن بابا نام کوه با عظمتی در روستای داشکسن ورزقان است. این کوه نام خود را از امامزاده ای به همین نام که در بالای آن واقع شده، گرفته است امامزاده ای که مردم منطقه به زیارت اش شتافته و تربت مقدس اش را سرمه چشمان شان می کنند.
مجموعه «ارزن بابا» علاوه بر یک منظومه به سبک حیدربابا، دو بیت شعر فارسی و چندین بایاتی و قوشما را در خود جای داده است. این مجموعه همچنین دارای دو مقدمه به قلم خود شاعر می باشد که مقدمه نخست به زبان ترکی و مقدمه دوم که ترجمه مقدمه نخست با تغییرات جزئی است به زبان فارسی می باشد. گذشته از مقدمه ها، در چندین صفحه بیوگرافی کامل شاعر نیز به زبان ترکی آورده شده است.
ابیات مجموعه، هرچند سست و دارای اشتباهات وزنی فراوان است ولی احساسات درونی شاعر را به خوبی بیان داشته اند و از این لحاظ بعضاً بسیار دلنشین اند. اشعار مجموعه از دل شاعر دلشکسته و محزونی بیرون تراویده که از ابتدا از سلامت جسمانی محروم بوده است و همین امر سبب شده تا همه عمر خود را دور از زادگاه خویش سپری کند.
به گفته خود شاعر، وی که در ششم دی ماه سال 1328 شمسی در روستای داشکسن متولد شده از کودکی فلج بوده است و همین امر سبب شده تا نتواند از عهده کارهای سنگین روستایی برآید لذا در 20سالگی به تبریز رفته و به کمک تیمسار مهدی مبین به عنوان بلیط فروش در شرکت واحد اتوبوسرانی تبریز مشغول به کار می شود. وی در 31 سالگی ازدواج کرده و هم اکنون دارای شش فرزند دختر و یک پسر می باشد.
احمدزاده 15 سال پیش به شهر مقدس مشهد مهاجرت کرده و در جوار امام رضا(ع) مقیم می شود. وی در این شهر نیز از راه بلیط فروشی در شرکت واحد و همچنین دست فروشی امرار معاش می کرد تا اینکه سیزدهم تیرماه 1387بطور کامل فلج شده و زمین گیر می شود. وی در این مورد می گوید:
ارزن بابا منیم اللی دوققوز یاشیم وار
بدن اؤلوب، فقط بیرجه باشیم وار
مهمترین آرزوی شاعر که بارها در ابیات مجموعه به انحای مختلف بر زبان رانده شده، آرمیدن در زادگاه خود پس از مرگ است:
گئتسم گورا اگر من داشکسن ده
عزیز اوللام، چون اوردا قارداشیم وار
و یا:
ارزن بابا جنازه می آیری اؤزونده ن سالما
گل سن آللاه نامرد اولوب عطریم اوزاقدان آلما
هاردا اؤلسم اؤزون چاغیر یانیوا
مهریبان سان سن آنادان، منی غوربتده قویما
مجموعه «ارزن بابایه سلام اولسون» در سال 1388 در قطع رقعی از سوی خود شاعر منتشر شده است و دارای 74 صفحه می باشد.
شایان ذکر است شاعر علاوه بر این مجموعه شعری قبلاً نیز سه جلد کتاب با نام های «چرا راستگویان همیشه در تهدیداند؟»، «ملت از بهر خود فکر کنید!» و «پیام من برای ملت» منتشر کرده است و دو جلد کتاب دیگر با نام های «دیوان چهارده معصوم» و « تاریخ داشکسن» آماده چاپ دارد.
و اما چند بند از این مجموعه:
ارزن بابا نئیله میشدیم من سنه
منی دوغدون دوچار ائتدین غملره
مگر آدام اوغلون سالار چؤللره؟
منی دوغدون حسرت قویدون ائللره

ارزن بابا منی نه دن دوغئیدین؟
اگر دوغدون، فوراً اوردا بوغئیدین
مگر آدام اوغلون چؤله سالارمیش
بیر وفالی منه آنا اولایدین!

ارزن بابا ائلات لارین گلنده
جاوانلاری آت اوینادیب سورنده
مینردیم من تئز اؤز آنامین بئلینه
دئیه ردیم من تئز اول، یاواش گئدنده

ارزن بابا سنین باشین اوجالدی
گلیب گئدیب هر نه جاوان قوجالدی
گل سن آللاه دونیایا بئل باغلاما
دونیا فقط بیر باخدیغین باجادی

ارزن بابا دوه لرین قاتارلانیب گلنده
اوغلان قیزلار دوه اوسته ییرقالانیب چؤننده
داغلار غمین اونلار او دم یئیردی
منه باخیب، قورو یئرده گؤره نده

ارزن بابا اوزو قویلو من جامیشا مینردیم
گئدسئیدیم ده اوننان هارا گئده ردیم
هوققوش دئییب اونو یئیین سورردیم
یونجالیق دا، چمنلیک ده اؤزوم یاواش انردیم

ارزن بابا بیر گون جامیش میننده
هوققوش دئییب اونو یئیین سورنده
کلله اوسته بیرده ن یئره ییخیلدیم
جامیش اوستن گؤیده ن سوقوط ائدنده

ارزن بابا اوندان سونرا ایمکلردیم آشاردیم
خیالیم دا قوش کیمی پر آچاردیم
گاه مینردیم اؤز آنامین بئلینه
بو نوع ایله چؤللره من قاچاردیم

ارزن بابا اوکوزونن اوتوروب ول سورردیم
من ول ایله کؤلش لری ازهردیم
آیریلاردی بو نوع ایلن بوغدا او دم سامان دان
هو هو دئییب دؤرد دؤیره مه گزردیم

ارزن بابا کندیمیزده علم چیخان چئشمه وار
ابوالفضلیم هر کیم گئتسه، اونو درددن قورتارار
اونون سویو عاشورا دا حتماً بیلین قان اولار
اجیننه لر اوردا او گون جمع اولار

ارزن بابا آداملارین کروان کیمی سندن گلیب گئدیب لر
گئجه گوندوز اونلار چوخ چوخ تلاش ائدیب لر
آخیر گونو دونیا ائدیب عوریان اونلاری
هر زادلارین قویوب اؤزلری تک گئدیب لر

ارزن بابا اوول گونو بو آننیما آرم فلج وورولدو
شاد اولمادیم اوره ییمده بزم عزا قورولدو
کور اولانلار منی حقیر گؤردولر
هاچان غمدن بو اوره ییم سوووندو؟!

ارزن بابا بیزیم قلعه، هر داغلاردان اوجادیر
یاشی اونون هر قلعه دن قوجادیر
گؤزهل تبریز باخسان اوردان گؤرونر
باخماقا غا هر کند دوربون کیمی باجادیر

ارزن بابا شهریاردان من قالارغی دئییلم
اونون کیمی گؤزه ل شعرلر دئییره م
داغ دئییلم یاغیش ده یه ارییه م
دمیر اولوب یئرده قالام چورویه م

ارزن بابا اوشاقلار تک آیاق اوسته قاچمادیم
اوره ییمده بیر قوش اولوب چؤللره من اوچمادیم
تای توش ایله گولشمه دیم عؤمرومده
پهلوانلیق میدالینی بو سینه یه ساچمادیم

ارزن بابا شوکت خالام بیزه ناغیل دئیه ردی
او رحمتلیک منی چوخلو سئوه ردی
منی گلیب قورو یئرده گؤره نده
یازیق بالام! فوراً منه دئیه ردی

ارزن بابا مندن سلام اولسون ورزیغانا اهره
قوربان اولوم تورک دوغولان شهره
سلام اولا بستان آباد، شهریارین شهرینه
مندن سلام او قزوینه، خوررمدره، ابهره

ارزن بابا تبریز منیم جانیم دیر
دیلده اولان، دامارلاردا قانیم دیر
سلام یئتیر ورزغان دا داشکسنین کندینه
سن بیلیرسن او کند منیم آب حیات جانیم دیر

ارزن بابا درد الیندن همیشه من قوردلار کیمی اولادیم
بو چیینیمه داغلار کیمی دونیا غمین قالادیم
اینانمیرام بیرده گؤره م اوجا بویون اوزاقدان
دوز کیمی من توپراغیوی بیرده گؤره م یالادیم

هفت آيين نوروزي ارزيل

ارزيل روستايي است در منتهي­اليه غربي منطقه­ي قره­داغ كه در دامنه­ي جله­داغ سفره گسترده است.

اين روستا به جهت بهره­مندي از امتياز رودخانه­ي «گؤي چاي» داراي باغات ميوه­ي بسياري است. طبيعت بكر منطقه و آبشار گل­آخور سبب شده تا ارزيل در سال­هاي اخير مورد توجه گردشگران قرار گيرد.

سنگ قبرهاي موجود در گورستان روستا، قدمت آن را به سال­هاي قبل از 850قمري مي­برد.

در اين نوشته، به هفت آيين نوروزي روستاي ارزيل كه همچنان پا برجا هستند نگاهي گذرا انداخته شده است.

اوشاق­لارين دولانماسي

گردش كودكان قبل از تحويل سال نو، از آداب و رسومي است كه از قديم­الايام در روستاي ارزيل مرسوم است. اگر سال نو قبل از ظهر تحويل شود، كودكان عصر روز قبل و چنانچه بعد از ظهر تحويل شود قبل از ظهر همان روز به همه­ي خانه­ها سر زده و از آنها عيدي مي­گيرند.

در اين گردش، همه­ي كودكان زير 12 سال حتي دختربچه­هاي زير 9سال مشاركت دارند. كودكان با انداختن خورجين­هاي كوچك بر دوش كه «هيبه» گفته مي­شود به خانه­ها مراجعه كرده و با گفتن جمله­ي «بايراميز موبارك اولسون، بير قيرميزي يومورتا اولسون» از صاحب­خانه طلب عيدي مي­كنند.

مردان و پسران بزرگسال روستا نيز به هنگام شب با انداختن شال از پشت­بام­ها عيدي مي­گيرند.

يومورتا بوياما

تخم­مرغ، جايگاه وي‍ژه­اي در روند برگزاري مراسم عيد نوروز در روستاي ارزيل دارد. اهالي روستا براي جذابيت هر چه بيشتر تخم­مرغ­هايي كه به عنوان هديه به ديگران مي­دهند آنها را در رنگ­هاي مختلف رنگ­آميزي مي­كنند.

براي رنگ­آميزي تخم­مرغ­ها، در روستاي ارزيل از كاه گندم و جو، پوسته­ي گردو، زرد چوبه، رنگ غذا و نوعي قارچ درختي بهره مي­گيرند.

براي كودكان ارزيلي، تخم­مرغ ارزشمندترين عيدي­اي محسوب مي­شود كه از بزرگان و فاميل مي­گيرند، طوري كه براي اغلب كودكان ارزش يك تخم­مرغ در اين روزها فراتر از هزاران تومان پول نقد است.

در ديد و بازديدهاي دسته جمعي اهالي روستا، خانواده­ها بر روي شيريني­اي كه به ميهمانان مي­دهند تخم­مرغي مي­گذارند. اين تخم­مرغ متعلق به كسي است كه با گرداندن قوطي و يا سيني شيريني از ميهمانان پذيرايي مي­كند.

چيل ياسين سويو

قبل از تحويل سال، مردم در مسجد جامع روستا گردهم مي­آيند. ديگ بزرگي را از آب پر مي­كنند و اندكي زعفران به آن اضافه مي­كنند طوري كه رنگ آب متمايل به زرد شود، مقداري سنجد هم در داخل ديگ مي­ريزند. سپس چند تن از اهالي روستا، چهل مرتبه سوره­ي ياسين را قرائت نموده و از دور به آب ديگ فوت مي­كنند. بعد از تحويل سال هر يك از افراد، يك ليوان از آب بر مي­دارند تا در كنار سفره­ي هفت­سين­شان قرار دهند.

با اتمام نوروز و جمع­آوري سفره­ي هفت­سين، اين آب را به چهار گوشه­ي خانه مي­ريزند، چرا كه مردم معتقدند آب چهل ياسين خير و بركت مي­آورد.

تحويل سال با شليك گلوله

سال نو در روستاي ارزيل با شليك گلوله آغاز مي­شود.

زماني كه اهالي روستا براي خواندن دعا و تهيه­ي آب چيل ياسين در مسجد گرد هم مي­آيند تني چند از افرادي كه اسلحه دارند، اسلحه­ي خود را به مسجد مي­برند و منتظر شروع سال جديد مي­شوند. اين افراد به محض شروع سال، اقدام به شليك چند گلوله از پنجره و يا مقابل درب ورودي مسجد مي­كنند.

به نظر مي­رسد اين شليك­ها به منظور فراري دادن سال كهنه باشد.

ديد و بازديدهاي گروهي

ديد و بازديدهاي نوروزي در ارزيل، اغلب به صورت گروهي انجام مي­گيرد. براي تسهيل در انجام ديد و بازديدهاي گروهي، روستا به دو قسمت نسبتاً مساوي تقسيم مي­شود. مردان خانواده روز نخست بصورت دسته­جمعي به ديدار خانواده­هاي گروه خود مي­روند. روز دوم، يكي از گروه­ها به ديدار گروه دوم و روز سوم گروه دوم به ديدار گروه اول مي­شتابند. در اين صورت ديد و بازديدهاي نوروزي روستاي ارزيل، سه روز به طول مي­انجامد.

البته بايد يادآوري شود، زنان روستا نيز در گروه­هاي چند نفري به ديد و بازديد مي­پردازند.

گيردكان اويناماق

كودكان و نوجوانان ارزيلي در روزهاي عيد با توجه به اينكه مقدار متنابهي گردو عيدي مي­گيرند، براي پر كردن اوقات فراغت نوروزي­شان اقدام به گردو بازي در پشت­بام­ها مي­كنند.

در اين بازي كه براي كودكان صرفاً جنبه­ي تفريحي و سرگرمي دارد، تعداد بازيكنان از دو تا چند نفر ـ بسته به طول محل بازي ـ متغيّر است. هر كدام از شركت كنندگان در بازي يك يا دو عدد گردو با فاصله­ي يكسان بر روي يك خط مستقيم مي­چينند.

سپس يكي از بازيكنان كه آغازگر بازي است با نشانه گرفتن گردوهاي چيده شده و وارد كردن ضربه­ي انگشت به «موزو» در صدد زدن گردوها بر مي­آيد.. چنانچه بازيكن، يكي از گردوهاي چيده شده را بزند حق پرتاب مجدد «موزو»ي خود را خواهد داشت و گرنه بايد بازيكنان ديگر به ترتيب «موزو»ي خود را به طرف گردوها پرتاب كنند تا دوباره نوبت به نفر اول برگردد. هر كس آخرين گردوي مانده بر زمين را بزند، آغازگر بازي در مرحله­ي بعدي خواهد بود.

براي شروع بازي، بازيكنان گردويي را از يك نقطه­ي سراشيبي رها مي­كنند تا صاحب هر كدام از گردوها كه مسافت بيشتري طي مي­كند آغازگر بازي باشد و بقيه نيز به ترتيب در رده­هاي بعدي قرار گيرند.

در اين بازي به آغاز كننده­ «پئش» يا «پئنج» و به آخرين پرتاب كننده نيز «قيغان» مي­گويند.

نخستين رعد و برق سال

اهالي روستاي ارزيل باور خاصي در خصوص اولين رعد و برق سال دارند. آنها به محض مشاهده­ي اولين آذرخش و غرش آسمان در سال جديد، مقداري خاك از روي زمين برداشته و بر روي مرغ­هاي خانگي و گوسفندان مي­ريزند تا در سال جديد مرغ­ها كُرك بيايند و گوسفندان دو قلو بزايند.

مادر صبح با نگاه­هاي نگران فرزندش را راهي كرد و چندين بار پشت سرش گفت؛ خدا به همراهت پسرم! هوا خيلي سرد است كاش مدرسه را تعطيل اعلام مي­كردند. دوباره ادامه داد؛ پسرم جوراب­هاي كلفت بپوش! حتي اگر كفش­هايت تنگ نباشد يك جفت ديگر هم بپوش. هوا خيلي سرد است، راه طولاني هم بايد بروي، پاهايت يخ مي­زند. برو پسرم!

برو خدا به همراهت! تو راه مواظب باش، هوا هنوز تاريك است. مواظب حيوانات وحشي هم باش! در اين فصل گرسنه هستند ممكن است به تو حمله كنند. برو عزيزم! برو جگر گوشه­ي مادر! برو عزيز دل مادر! من همه­ي اميدم به تو است.

پسرك از مادر جدا شد با همان نگاه­هاي مبهم و گرفته­ي مادر. نگاه­هايي كه شايد در دل وحشتي بر مي­انگيخت. شايد آخرين نگاه­هاي او به قامت پسرش بود. دوباره برگشت پيشاني بلند فرزندش را بوسيد و گفت؛ برو ديگر پسرم! مدرسه­ات دير مي­شود. نان و پنيرات يادت نرود، گرسنه شدي حتماً بخور.

او رفت. رفتني كه شايد ديگر برگشتي نداشت و شايد هيچ كس نمي­دانست كه امروز، سرما با چه وحشتي مي­خواهد عزيز دل آنها را به كام خود بكشد. هيچ كس در آن صبح نمي­دانست كه فلك با چه دلتنگي و عجله­اي رخت سپيد بر تن اين نوگل خواهد كشيد.

كوله­پشتي كهنه­اش يخ زده بود. بدنش خم شده بود. شايد از ترس سرما مي­خواسته زمين را در آغوش بگيرد. كسي چه مي­داند شايد اين همان بزرگمردي مي­شد كه زندگي خيلي­ها را تغيير مي­داد و خيلي­ها اميدشان به او بود.

چه آرزوهايي كه مادر براي او نداشت. مادر زجه مي­زد و چهره­ي برف گرفته­ي او را در آغوش مي­گرفت و باز به پيشاني­اش بوسه مي­زد و به آن مي­انديشيد كه به پاره تنش با اين بدن نحيف چرا برف رحم نكرده است؟!

چرا برف با همه­ي سپيدي و نرمي­اش به اين طفلك معصوم رحم نكرده است؟! چرا خنده­هاي كودكانه­اش را خشكانده است؟! چرا ديگر اجازه نداده خنده­هاي معصوم­اش به بار بنشيند؟! مادر براي او آرزوي عروسي داشت، آرزوي عصاي دست شدنش. خيلي آرزوها داشت.

ديگر مادر اشكش هم خشكيده بود. ديگر نفس­اش هم بريده بود، چرا كه نفس­اش زير خروارها خاك نه، برف آرميده بود. آنزمان كه اشك­هاي درد و يخ­زدگي در چشم­هايش خشك شده بود، ظرف از دست مادر در خانه افتاد و شكست و يك آن مادر دلش لرزيد. چي شده؟ چرا پسرم دير كرده؟ چرا اين برف تمامي ندارد؟

و آنزمان طفلك معصوم او با سپيدي بي­امان برف دست و پنجه نرم مي­كرد و در آن سكوت سرد و وحشتناك با آن بارش سنگين برف، با آن سوز بي­رحم، با صداي بلند گريه مي­كرد و مادرش را مي­خواست. كجايي مادر؟ پسرت دارد يخ مي­زند! كجايي پدر؟ كجايي تا ببيني من هيچ پناهي ندارم، جز دستان پينه بسته و زجركشيده­ي تو، دستاني كه شب­ها موهاي سرم را نوازش مي­كرد و دستان يخ­زده­ام را مي­فشرد؟ كجايي پدر كه شب­ها مرا در كنار خود مي­خواباندي و از گذشته­هاي دور و مردانگي­ها مي­گفتي؟ كجايي پدر تا دستان يخ­زده­ام را در ميان دستان گرم و مهربان خودت بگيري و از ميان برف بيرونم بكشي؟

پدر تو كه مي­گفتي جز تو اميدي ندارم! پس كجايي تا ببيني اميدت در حال مردن است؟ پدر تو كه تاب حتي گريه­ي مرا هم نداشتي پس حالا كه دارم مي­ميرم كجايي؟ چرا صدايم را نمي­شنوي؟

و ديگر طفلك معصوم داشت مي­مرد و آنجا هيچ­كس جز برف بي­رحم شاهد تقلاي او براي برگشتن به زندگي نبود. آسمان هم براي حال او مي­گريست و چه گريه­ي تلخي. اين دنياي تاريك و كوچك و بي­رحم جايي براي معصوميت او نداشت و خداوند او را با فرشتگان مهربان­اش به سوي آسمان بلند كرد چرا كه جز او ديگر كسي شاهد زجرش نبود. كسي به فرياد پاكي او نرسيد و او رفت... و چه غريبانه و تنها رفت! چه معصومانه و پاك رفت بي­آنكه كسي خبر دار شود. در يك روز برفي، در سكوتي محض، در دل يك طبيعت سپيد.

قارا توپراغا جیجیکله­نیرم

نقدی بر یک شعر میرزا محمد بخشی

جعفر پوررضوی: گاهاً به این خاک سیاه حسودیم می­شود. آخر این خاک با تمام سردی و سیاهی­اش که مثل ما آدم­ها نیست، وقتی چیزی را به دست می­آورد دیگر سخت بتوان از آن جدایش کرد، و هر چه یافته­اش باارزش­تر، جدا کردنش سخت­تر و محال­تر. اگر لحظه­ای به صدای کلنگ­های سونگون گوش فرادهی و ببینی چگونه آهن و سنگ در هم می­آویزند، شاید با من هم­عقیده شوی. می­بینی که سخت است جدا کردن مس از سنگ و خاک و طلا از آن هم سخت­تر. چه طلاهایی که این خاک با خود دارد. فقط این نیست. حسودی­ام می­شود، آخر این خاک شهریار دارد، شمس و مولانا دارد، ستارخان و باقرخان دارد، پرفسور ذهتابی و نباتی و فضولی را دارد و این اواخر هم که استاد محمد بخشی را به گنجینه­ی باارزش­اش افزود.

«اووچو ماحمید» و «سیرلی دولچا» تورکجه دیلینده یازیلمیش بیر اوشاق کیتابی­نین آدی­دیر. بو کؤچورمه کیتاب، بئش مین تیراژدا تبریزین «فخرآذر» انتشاراتی طرفیندن یایینلانیب. بو 16 صحیفه­لیک کیتاب­دا ایکی اوشاق ناغیلی توپلانیب.

کیتابی تهیه ائتمک اوچون بو عونوان­لارا باش وورا بیلرسیز:

۱.تبریز: اختر، ارک و سعادت انتشاراتی

۲.تهران: اندیشه نو انتشاراتی

۳.کرج: پینار انتشاراتی

۴.ورزقان: عمومو کیتابخانا

 احمد حسن­نژاد ـ 9276 911 0914

بازتاب واقعیت­های زمانه در آثار صمد بهرنگی

آثار صمد بهرنگی بازتاب واقعیت زمانه­ی خودش است. در این آثار نه تنها با واقعیت موجود روبه رو می­شویم، بلکه صمد را می­بینیم که در برابر کودک احساس معلم بودن می­کند. او در کتاب «ماهی سیاه کوچولو» علاوه بر اینکه تنهایی ماهی سیاه را به تصویر می­کشد رفتن و خارج شدن از تکرار را نیز تعلیم می­دهد. می­بینیم ماهی سیاه کوچک چه سان در حین حرکت، با کفچه ماهی­ها و قورباغه­ها و خرچنگ و سوسمار برخورد می­کند و بعد با اره ماهی و مرغ سقا. ماهی سیاه کوچولو هنگامی که آب را احساس کرد به تجربه کردن پرداخت و به لذت رسید. آیا این یک تراژدی است؟ گویی انسان تنهایی خود را احساس می­کند اما از کار نمی­نشیند و ...

نمی­دانم می­توان به گونه­ای دیگر به ماهی سیاه کوچولو نگریست؟ یعنی اینکه آدمی بی­هیچ پشتوانه­ای بتواند بیاموزد، حرکت کند و استعدادهایش را پرورش دهد؟ در داستان «کور اوغلو و کچل حمزه»، کور اوغلو چه فروتنانه در برابر زیبایی «نگار» سر خم می­کند. گویی او و دوستانش در قلعه جمع شده­اند تا از زیبایی دفاع کنند. و در پایان می­بینیم کور اوغلو پس از غلبه بر حیله­گری­ها و آدم فروشی­های کچل حمزه و ستم اربابان، گیتار می­گیرد و برای زلف و ابروی نگار می­نوازد و نغمه ساز می­کند.

هسته هلو در داستان «یک هلو هزار هلو» آیا نماد قلب صمد نیست؟ قلبی که همیشه می­تپید، می­جنگید، می­گریست، اندوهگین می­شد و برای خوشحالی کودکان سرشار از اشتیاق می­شد. صمد به کودک تخیل می­آموزد قهرمانان قصه­هایش با پدیده­های جهان همسنگ می­شوند. در «عروسک سخنگو» یاشار آرزو می­کند یکی از ستاره­های آسمان مال او باشد تا دکمه­ی پیراهن­اش کند. در «یک هلو هزار هلو» درخت هلو خواب می­بیند و برای آن دو کودک می­گرید. این تخیل ماجراجویانه نیست، جهان­بینی­ای است که صمد می­دهد. قهرمانانش بدون تجربه چیزی را نمی­پذیرند، دارای تخیل زیبایی هستند، چیزی را تبلیغ نمی­کنند و طبق تئوری­های از پیش آماده، زندگی نمی­کنند. از زبان خرگوش به کرم شبتاب می­گوید: «هر نوری هر چقدر ناچیز باشد بالاخره روشنایی است.» یعنی کرم شبتاب از ماه کمتر نیست.

با خواندن کتاب «کند و کاو در مسایل تربیتی ایران» بیشتر به ابهت صمد و صمیمیت­اش پی­ می­بریم. اینکه چگونه معلم مأیوس فلک زده­ی روستایی را از لاک­اش بیرون می­کشاند و وضعیت تعلیم را نشان می­دهد و به آنانی که تئوری­های آموزشی غرب را توصیه می­کنند می­فهماند که برای چه کسانی و چه قشری آن مطالب را می­نویسد. او مشکلات آموزشی مدرسه­های روستایی و دور افتاده را در این کتاب بیانکرده و وضعیت معلمان را نشان می­دهد. وضعیتی که در آن معلمان، مطالب درسی را فرمول­وار به خورد دانش­آموزان می­دهند و کتاب خواندن و مطالعه را کسر شأن می­دانند. صمد در این کتاب همچنین به تنبیه­بدنی، بازرسی فرهنگی و مشکل دو زبانگی در آذربایجان می­پردازد.

کور اوغلان

بیر ساختمانین قاپی­سیندا بیر اوغلان اوشاغی بؤرک قاباغیندا اوتورموشدو، بئله مضمونلو یازی ایله: من کورام، یاردیم ائلدین!

او بؤرک­ده یالنیز بیر نئچه دمیر پول واریدی.

اوردان بیر کیشی کئچیردی. نئچه دمیر پول جیب­یندن چیخاریب بؤرکون ایچینه تولازلادی. سونرا یازینی گوتوروب، دالیسین چئویریب و اوستونده بیر زاد یازدی. یازینی یئرینه قایتاراندا ائله قویدو کی هر کیمسه اورادان کئچیرسه تازا کلمه­لری اوخویا بیلسین. آز زاماندا بؤرک دولماغا باشلادی. چوخلو تعداد آدام اوغلانا پول وئرمکدئیدیلر.

او گون، گون­اورتا دان سونرا یازینی ده­ییشن کیشی قاییتدی، گؤرسون دوروم نئجه­دیر. اوغلان کیشی­نین آددیم­لارین تانیدی و سوروشدو: سیز هامان آدام­سیز کی صوبح منیم یازی­می ده­ییشدیز؟ نه یازدیز؟ کیشی دئدی: من یالنیز حقیقتی یازدیم. همان زادی دئدیم کی سن دئمیشدین، آمما بیر باشقا جوره. کیشی­نین یازیسی بئله­یدیر: «بو گون گؤزه­ل بیر گوندو و من اونو گؤره بیلمیره­م»

قاراداغ

*جعفر پوررضوي

 باتيبسان آغ قارا هئي هئي قاراداغ   

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

سيلكه­له ساچلاريني قار سپه­لنسين، دور اويان

دوشموشم سندن اوزاق اودلانيرام سن­سيز اينان

باس مني باغرينا دولدور گؤزومو توپراغيلان

دوشدو باغريم دارا هئي هئي قاراداغ

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

سن داياقسان ائلينه باشين اوجا شانلي داياق

باش بولوددان يوخاري توپراغين آلتيندا آياق

قارا ساچلار سريليب چيينينه جئيراندي داراق

ساچيني آچ دارا هئي هئي قاراداغ

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

واردير اووجوندا گونش گوندوزه، آخشامدا آيين

او تايين گنجه­دي تبريز دير، اهر دير بو تايين

دالغلارلا ووروشور چوخ داريخير آرپا چايين

سسله گلسين سارا هئي هئي قاراداغ

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

یئنه ده آرپا چاييندا گؤروشور نازلي سارا

خان چوبان منصور اولوب، چكدي اؤزون بيرده دارا

يئتيريب بيرده كوراوغلو خبرين، كيم نيگارا؟

كيم دئييبدير يارا هئي هئي قاراداغ

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

قايالاردان اوجالان قارتالا بابك دئييرم

قانادين گؤيده آچان قارتالا بابك دئييرم

قايان اوسته ياشايان قارتالا بابك دئييرم

باغليام ايلقارا هئي هئي قاراداغ

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

هاوالاندير، هاوالانديرسين آشيق بيرده سازي

باغرينا باس بيزيله بيرده باريشدير آرازي

قوو قيشين بايقوشونو اؤلكه­ميزه پايلا يازي

گئجه­ني چك دارا هئي هئي قاراداغ

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

گون باتير گوندوز اولور باش اته­يين چملي قارا

كيم چكيبدير گؤره­سن كهليیي داغلاردا، دارا

ديليمه باسديلا داغ، اف قاباريب اولدو يارا

اولدو بيتمز يارا هئي هئي قاراداغ

ساچي آغ، گؤز قارا هئي هئي قاراداغ

بختیار وهابزاده دونیاسین ده ییشدیر

آذربايجان ادبياتي­نين، بوتؤولوکده آذربايجان ادبي فيکري­نين گؤرکملي

نوماينده­سي اولان خالق شاعيري بختيار وهابزاده دونیاسین ده­ییشدیر.

وطن

چاغيرير ايندي بوتون ميلتي ايمدادا وطن،
دييشيلمز اي اوغول، جنّته دونيادا وطن.
بيزه مئيدان اوخويان بيلمه­ليدير بيردفعه­ليک،
نه ساتيلماز، نه وئريلمز بينه­دن يادا، وطن.
سينه آلتيندا گرک قلب کيمي هر آن دؤيونه،
يانا اولدوز کيمي هر سؤزده، هر ايمضادا وطن.
وطن عشقيندن اوجالسين بوتون ايستکلريميز،
ياشاسين آرزودا، مقصدده، تمننادا وطن.
اولولار اويمادي وارـ دؤولته، يالنيز دئديلر:

-ان بؤيوک بخشيشيميز بيزدن هر اؤولادا: وطن!
وطن عشقيندن آلار بختييار اؤز قودرتيني
دؤيونر قلبي کيمي هر يئني ميصراعدا وطن.
۱۹۹۴