به بهانهی ثبت ملی قلعهی جوشون
از آخرین باری که برگزاری مراسم عزاداری سالار شهیدان کربلا را در زادگاهم شاهد بودم ده سالی میگذشت. همین امر بهانهای شد، خود را آماده سازم تا در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی سفری چند روزه به روستایمان داشته باشم.
عزاداری امسال، دیگر حال و هوای محرم دهههای شصت و هفتاد را نداشت با اینحال برایم دلچسب بود چرا که برخی از آداب و رسوم مربوط به عزاداری محرم را بار دیگر مرور کردم و زوایای تازهای از اعتقادات مذهبی مردم برایم مکشوف گردید که انشاءالله اگر فرصتی مناسب فراهم شود در آیندهی نزدیک همه دیدهها و شنیدههایم را بصورت مکتوب در خواهم آورد.
ارزیل، روستاییست کوچک اما محصور در بین کوههای بلند و برفگیر که تا ورودی روستا از هیچ نقطهای جز قلهی کوهها قابل رویت نیست. اغلب ساکنان این روستا به شغل باغداری مشغولند. باغداری ارزیل، مدیون رودخانه خروشانی است که چند صد متر بالاتر، از روستایی به نام گورئییل (در اصطلاح اداری گلآخور ) سرچشمه میگیرد.
راه مواصلاتی ارزیل با تبریز در تابستانها و فصول گرم سال از ایوند و قینر میگذرد اما با بارش اولین برف پاییزی، کولاک این جاده 60 کیلومتری را میبندد و رنج و مشقت جادهی 140 کیلومتری تبریزـ ورزقان ـ ارزیل را بر مسافران این روستای توریستی تحمیل میکند. ما نیز این بار، از همین جاده حرکت کردیم. جادهای که از دامنهی قلعهی جوشون میگذرد. موقع رفت خواب بودم و بالطبع از مشاهدهی این قلعه، محروم. اما امروز به هنگام برگشت، قلعهی سفیدپوش جوشون را از دور زیر نظر داشتم. با خود میاندیشیدم که چقدر بایستی وطندوست باشی تا بتوانی باد و سرمای سوزناک زمستان قلعه را تحمل کنی؟! با خود میگفتم چرا باید قلعهای با این چشمانداز زیبا ناشناخته ماند و مسئولین میراث فرهنگی و گردشگری استان بیتوجه از کنار این پتانسیل گردشگری شهرستان بگذرند؟ مگر قلعه جوشون چه از لحاظ سابقهی تاریخی و چه از لحاظ موقعیت طبیعی از دیگر قلاع استان و کشور چه کم دارد؟
در بازگشت به تبریز، اولین خبری که راجع به شهرستان ورزقان در اینترنت خواندم به ثبت این قلعهی تاریخی در فهرست آثار ملی کشور مربوط میشد. از قلعهی جوشون در کتب و منابع تاریخی، تحت عنوان قلعهی آتورپات نیز نام برده شده است. برخی هم معتقدند این قلعه یکی از قلاع دفاعی بابک خرمدین در منطقهی قرهداغ بوده است. به هرحال امیدواریم مسئولین مربوطه تنها به ثبت ملی این قلعه بسنده نکنند بلکه با معرفی مناسب و ایجاد امکانات رفاهی مورد نیاز در دامنهی آن، بخشی از گردشگران و طبیعت دوستان را به این منطقه هدایت نمایند.
اما اطلاعات بیشتر در خصوص قلعهی جوشون را از زبان رییس سازمان ميراث فرهنگي، صنایع دستی و گردشگری آذربايجانشرقي میخوانیم:
به گفتهی تراب محمدی، قدمت این قلعهی باستانی به هزارهی اول قبل از میلاد برمیگردد بطوری که آثاری از دورههای اشکانی و ساسانی در آن یافت شده است.
وی مشخصهی بارز معماری قلعهی جوشون را وجود پلکانهای کنده شده در دل کوه و دیوارهای خشکهچین ساخته شده از سنگ در قسمت غربی آن میشمارد که اینک به صورت آوار فرو ریختهاند. همچنین، قلعه دارای آب انبارهای متعددی است. آب انبارهایی که دارای کانالهای لولهکشی شدهای برای هدایت آب برف و باران به درون آنها بودهاند.
محمدی، با اشاره به سفالهای یافت شده در محوطهی قلعه میگوید: سفالهای قلعه بصورت عمده در دو نوع قرمز و نخودی به صورت چرخساز با خمیرمایهی مواد کانی هستند و اکثرا به صورت ظریف ساخته شدهاند.
به گفتهی رییس شورای ثبت آثار تاریخی استان در فهرست آثار ملی، تزیینات به کار رفته روی سفالینهها شامل نقوش کنده شده هندسی، موجی، نوارهای افقی و خطوط نقطهچین میشود که این تنوع و ظرافت در نوع خود منحصر به فرد است.
شایان ذکر است طول قلعهی جوشون300 متر است و محوطه آن حدود 1830 متر از آبهای آزاد ارتفاع دارد.
